Các trường hợp được miễn chi phí giám định trong tố tụng hình sự từ ngày 01/8/2026

Theo đó, phạm vi áp dụng chính sách miễn, giảm chi phí giám định được mở rộng từ tố tụng dân sự, tố tụng hành chính sang tố tụng hình sự, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho một số nhóm người có hoàn cảnh, điều kiện đặc thù khi cần thực hiện giám định trong quá trình giải quyết vụ án.

Bài viết với sự chia sẻ từ Luật sư Trần Viết Hà – Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Hà và Cộng sự nhằm phân tích, làm rõ những quy định mới về miễn chi phí giám định trong tố tụng hình sự theo Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16.

Qua đó, giúp bạn đọc xác định các nhóm đối tượng được miễn chi phí giám định, điều kiện được hưởng chính sách miễn chi phí cũng như thủ tục đề nghị miễn chi phí giám định trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.

Những ai được miễn chi phí giám định trong tố tụng hình sự?

Khoản 4 Điều 1 Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 sửa đổi Điều 7 Pháp lệnh Chi phí tố tụng số 05/2024/UBTVQH15, quy định các trường hợp được miễn tiền tạm ứng chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ, tiền tạm ứng chi phí giám định và miễn chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ, chi phí giám định trong tố tụng dân sự, tố tụng hành chính và tố tụng hình sự.

Theo quy định mới, 09 nhóm người được miễn chi phí giám định gồm:

- Trẻ em;

- Người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo;

- Người cao tuổi được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng theo quy định của pháp luật;

- Người khuyết tật được hưởng chính sách bảo trợ xã hội theo quy định của pháp luật về người khuyết tật;

- Người có công với cách mạng;

- Người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn;

- Cha đẻ, mẹ đẻ, vợ hoặc chồng, con đẻ, con nuôi của liệt sĩ, người có công nuôi liệt sĩ;

- Người nhiễm chất độc da cam;

- Người bị thiệt hại trong trường hợp phải giám định thiệt hại theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Đây là điểm đáng chú ý bởi trước đây Điều 7 Pháp lệnh Chi phí tố tụng số 05/2024/UBTVQH15 chỉ xác định các nhóm đối tượng được miễn trong tố tụng dân sự, tố tụng hành chính. Cụ thể, Điều 7 Pháp lệnh 05/2024/UBTVQH15 quy định các nhóm như trẻ em, người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, người cao tuổi được hưởng chính sách bảo trợ xã hội, người khuyết tật, người có công với cách mạng, người dân tộc thiểu số tại địa bàn đặc biệt khó khăn, thân nhân liệt sĩ và người nhiễm chất độc da cam.

Pháp lệnh 05/2024/UBTVQH15 đã có quy định về chi phí giám định trong tố tụng hình sự, trong đó trách nhiệm nộp tiền tạm ứng và chi trả chi phí giám định được xác định đối với cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong các trường hợp luật định. Tuy nhiên, chính sách miễn, giảm chi phí giám định tại Điều 6, Điều 7 và Điều 8 của Pháp lệnh này mới chỉ được quy định đối với tố tụng dân sự và tố tụng hành chính, chưa được áp dụng cho tố tụng hình sự. Pháp lệnh 04/2026/UBTVQH16 đã khắc phục điểm này khi bổ sung tố tụng hình sự vào phạm vi áp dụng chính sách miễn, giảm chi phí giám định, qua đó mở rộng cơ chế hỗ trợ chi phí tố tụng cho các đối tượng thuộc diện được ưu tiên theo quy định.

Điều kiện để được miễn chi phí giám định trong tố tụng hình sự

Không phải mọi trường hợp thuộc một trong 09 nhóm nêu trên đều đương nhiên được miễn chi phí giám định. Theo khoản 3 Điều 1 Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16, sửa đổi bổ sung Điều 6 Pháp lệnh Chi phí tố tụng 2024, việc miễn, giảm chi phí giám định được áp dụng đối với người thuộc Điều 7, Điều 8 của Pháp lệnh này khi họ có yêu cầu giám định được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chấp nhận. Đồng thời, việc miễn, giảm chi phí giám định được áp dụng đối với hoạt động giám định do cơ quan, đơn vị, tổ chức giám định tư pháp công lập không phải là đơn vị sự nghiệp công lập do ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí hoạt động hoặc tổ chức giám định tư pháp công lập là đơn vị sự nghiệp công lập thực hiện.

Như vậy, có thể hiểu việc miễn chi phí giám định trong tố tụng hình sự cần đồng thời xem xét hai vấn đề: người yêu cầu phải thuộc nhóm đối tượng được pháp luật quy định và yêu cầu giám định phải được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chấp nhận.

Đáng lưu ý, Pháp lệnh Chi phí tố tụng 2024 cũng quy định cơ chế bảo đảm nguồn kinh phí cho khoản chi phí được miễn. Trường hợp được miễn tiền tạm ứng hoặc miễn chi phí giám định thì cơ quan, đơn vị, tổ chức giám định tư pháp công lập thuộc trường hợp luật định có trách nhiệm thanh toán số tiền đã được miễn.

Thủ tục đề nghị miễn chi phí giám định trong tố tụng hình sự

Đối với tố tụng hình sự, thủ tục đề nghị miễn chi phí giám định có điểm khác với tố tụng dân sự và tố tụng hành chính.

Theo khoản 2 Điều 9 Pháp lệnh Chi phí tố tụng 2024, được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 6 Điều 1 Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16, người được miễn, giảm chi phí giám định phải có đơn đề nghị miễn, giảm chi phí giám định gửi cơ quan trưng cầu giám định, đồng thời gửi kèm tài liệu, chứng cứ chứng minh mình thuộc trường hợp được miễn, giảm.

Đơn đề nghị phải thể hiện các nội dung chính gồm:

- Ngày, tháng, năm làm đơn;

- Họ, tên, địa chỉ của người làm đơn;

- Đối tượng trưng cầu giám định;

- Lý do, căn cứ đề nghị miễn, giảm.

Do đó, người thuộc một trong 09 nhóm được miễn nên chủ động chuẩn bị tài liệu chứng minh tư cách của mình, chẳng hạn tài liệu thể hiện thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, giấy tờ chứng minh là người có công với cách mạng, giấy tờ chứng minh tình trạng khuyết tật hoặc các tài liệu phù hợp với từng trường hợp cụ thể.

Ai có thẩm quyền quyết định miễn chi phí giám định?

Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 đồng thời bổ sung quy định cụ thể về thẩm quyền quyết định miễn, giảm chi phí giám định trong từng giai đoạn tố tụng hình sự.

Theo khoản 7 Điều 1 Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 sửa đổi Điều 11 Pháp lệnh Chi phí tố tụng 2024, thẩm quyền được xác định như sau:

- Nếu vụ án bị đình chỉ ở giai đoạn điều tra: Thủ trưởng Cơ quan điều tra hoặc cấp trưởng cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có thẩm quyền quyết định;

- Nếu vụ án bị đình chỉ ở giai đoạn truy tố: Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền quyết định;

- Nếu vụ án được giải quyết mà không phải mở phiên tòa: Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có thẩm quyền quyết định;

- Tại phiên tòa: Hội đồng xét xử có thẩm quyền quyết định.

Việc miễn, giảm chi phí giám định phải được ghi nhận trong quyết định của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc trong bản án của Tòa án.

Quy định này giúp xác định rõ cơ quan có trách nhiệm xem xét yêu cầu miễn chi phí giám định, hạn chế tình trạng người tham gia tố tụng không biết gửi đơn đến đâu hoặc ai là người có thẩm quyền giải quyết.

Một số điểm cần lưu ý về chi phí giám định trong tố tụng hình sự

Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 không chỉ bổ sung chính sách miễn chi phí giám định mà còn điều chỉnh trách nhiệm tạm ứng và chi trả chi phí giám định trong tố tụng hình sự.

Theo khoản 11 Điều 1 Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 sửa đổi, bổ sung Điều 42 Pháp lệnh Chi phí tố tụng 2024, nếu cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trưng cầu cơ quan, đơn vị, tổ chức giám định tư pháp công lập không phải là đơn vị sự nghiệp công lập được ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí hoạt động hoặc tổ chức giám định tư pháp công lập là đơn vị sự nghiệp công lập thì cơ quan tiến hành tố tụng không phải nộp tiền tạm ứng chi phí giám định. Trường hợp trưng cầu tổ chức, cá nhân thực hiện giám định không do ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí hoạt động thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm nộp tiền tạm ứng.

Bên cạnh đó, khoản 12 Điều 1 Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 sửa đổi, bổ sung Điều 43 Pháp lệnh Chi phí tố tụng 2024 quy định trách nhiệm chi trả chi phí giám định tương ứng với từng trường hợp. Đặc biệt, nếu nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án hình sự yêu cầu giám định thì người yêu cầu phải chịu chi phí giám định.

Vì vậy, khi xem xét miễn chi phí giám định trong tố tụng hình sự, cần xác định rõ ai là người yêu cầu giám định, yêu cầu đó có được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chấp nhận hay không, tổ chức nào thực hiện giám định và người yêu cầu có thuộc một trong các trường hợp được miễn theo Điều 7 hay không.

Pháp lệnh số 04/2026/UBTVQH16 có hiệu lực từ ngày 01/8/2026. Đây là thay đổi có ý nghĩa thực tiễn, góp phần bảo đảm quyền tiếp cận hoạt động giám định trong tố tụng cho những người thuộc nhóm cần được hỗ trợ, đồng thời làm rõ cơ chế thực hiện và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức có liên quan.