|
BỘ Y TẾ
-------
|
CỘNG HÒA
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
---------------
|
|
Số: 1269/QĐ-BYT
|
Hà Nội,
ngày 06 tháng 5 năm 2026
|
QUYẾT
ĐỊNH
VỀ
VIỆC BAN HÀNH TÀI LIỆU CHUYÊN MÔN “HƯỚNG DẪN QUY TRÌNH KỸ THUẬT VỀ CHĂM SÓC VÀ ĐIỀU
TRỊ SƠ SINH - TẬP 1”
BỘ TRƯỞNG BỘ
Y TẾ
Căn cứ Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023;
Căn cứ Nghị định số 42/2025/NĐ-CP ngày 27 tháng 02 năm 2025 của
Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Y
tế;
Căn cứ Thông tư số 23/2024/TT-BYT ngày 18 tháng 10 năm 2024 của Bộ
Y tế ban hành Danh mục kỹ thuật trong khám bệnh, chữa bệnh;
Căn cứ Quyết định số 315/QĐ-BYT ngày 29 tháng 01 năm 2026 của Bộ
trưởng Bộ Y tế thành lập Hội đồng chuyên môn nghiệm thu quy trình kỹ thuật và
Thẩm định định mức kinh tế- kỹ thuật của dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh
trong chăm sóc và điều trị sơ sinh;
Xét Biên bản họp Hội
đồng chuyên môn nghiệm thu quy trình kỹ thuật của dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh
trong chăm sóc và điều trị sơ sinh (số 02 /BB- HĐCMSS
ngày 30/3/2026;
Theo đề nghị
của Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế.
QUYẾT ĐỊNH:
Điều 1. Ban
hành kèm theo Quyết định này tài liệu chuyên môn “Hướng dẫn Quy trình kỹ thuật
về chăm sóc và điều trị sơ sinh - Tập 1 thuộc Chương Sản khoa - Sơ sinh”, gồm
08 quy trình kỹ thuật.
Điều 2. Tài liệu Hướng dẫn Quy trình kỹ thuật về chăm sóc và điều
trị sơ sinh - Tập 1 ban hành kèm theo Quyết định này được áp dụng tại các cơ sở
khám bệnh, chữa bệnh.
Điều 3. Quyết
định này có hiệu lực từ ngày ký, ban hành. Quyết định số 426/QĐ-BYT ngày 11
tháng 02 năm 2026 của Bộ trưởng Bộ Y tế về việc ban hành tài liệu “Hướng dẫn
Quy trình kỹ thuật về chăm sóc và điều trị sơ sinh” hết hiệu lực
Điều 4. Các
ông, bà: Chánh Văn phòng Bộ, Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em; Cục trưởng, Vụ
trưởng các Cục/Vụ thuộc Bộ Y tế; Giám đốc các bệnh viện trực thuộc Bộ Y tế;
Giám đốc Sở Y tế các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Thủ trưởng Y tế các
ngành và các cơ quan, đơn vị liên quan chịu trách nhiệm thi hành Quyết định
này./.
|
Nơi nhận:
-
Như Điều 4;
- Bộ trưởng (để Báo cáo);
- Các Thứ trưởng Bộ Y tế;
- Bảo hiểm Xã hội Việt Nam - Bộ Tài chính;
- Cổng thông tin điện tử Bộ Y tế;
- Website Cục BMTE;
- Lưu: VT; BMTE.
|
KT. BỘ
TRƯỞNG
THỨ TRƯỞNG
Nguyễn Tri Thức
|
VỀ CHĂM SÓC VÀ ĐIỀU TRỊ SƠ SINH - TẬP 1
(Ban hành
kèm theo Quyết định số 1269/QĐ-BYT ngày 06 tháng 5 năm 2026 của Bộ trưởng Bộ Y
tế)
Chỉ đạo biên soạn
|
GS.TS. Trần Văn Thuấn
|
Thứ trưởng Bộ Y tế
|
|
PGS.TS. Nguyễn Tri
Thức
|
Thứ trưởng Bộ Y tế
|
|
ThS.BS. Đinh Anh Tuấn
|
Cục trưởng Cục Bà mẹ
và Trẻ em
|
|
Tham gia biên soạn,
thẩm định phần chăm sóc và điều trị sơ sinh
|
|
PGS.TS. Trần Thị
Hoàng
|
Phó Giám đốc Bệnh
viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng
|
|
TS.BS. Trần Đăng Khoa
|
Phó Cục trưởng Cục Bà
mẹ và Trẻ em
|
|
BS. Hoàng Anh Tuấn
|
Chuyên viên Cục Bà mẹ
và Trẻ em, Bộ Y tế
|
|
ThS.BS.CK2. Nguyễn
Thị Thanh Hương
|
Phó Giám đốc Bệnh
viện Nhi đồng 1 - Thành phố Hồ Chí Minh
|
|
ThS.BS.CK2. Nguyễn
Kiến Mậu
|
Phó Giám đốc, Trưởng
khoa sơ sinh Bệnh viện Nhi đồng 1 - Thành phố Hồ Chí Minh
|
|
ThS.BS.CK2. Phạm Thị
Thanh Tâm
|
Trưởng khoa hồi sức
sơ sinh Bệnh viện Nhi đồng 1 - Thành phố Hồ Chí Minh
|
|
BS.CK2. Bùi Thị Thủy
Tiên
|
Trưởng khoa Sơ sinh
Bệnh viện Hùng Vương - Thành phố Hồ Chí Minh
|
|
BS.CK2. Lê Anh Thi
|
Trưởng khoa Hồi sức
tích cực Sơ sinh Bệnh viện Hùng Vương - Thành phố Hồ Chí Minh
|
|
TS.BS. Nguyễn Thị Kim
Nhi
|
Trưởng khoa Sơ sinh,
Bệnh viện Nhi đồng 2 - Thành phố Hồ Chí Minh
|
|
BS.CK2. Nguyễn Thanh
Thiện
|
Trưởng khoa Hồi sức
Sơ sinh, Bệnh viện Nhi đồng 2 - Thành phố Hồ Chí Minh
|
|
ThS.BS. Huỳnh Thị Lệ
|
Trưởng khoa Sơ sinh
Cấp cứu - Hồi sức tích cực và bệnh lý. Bệnh viện Phụ sản- Nhi Đà Nẵng
|
|
BS.CK2. Nguyễn Thị
Ngọc Hà
|
Trưởng khoa sơ sinh
Bệnh viện Phụ Sản Thành phố Cần Thơ
|
|
TS.BS. Lê Minh Trác
|
Giám đốc Trung tâm sơ
sinh, Bệnh viện Phụ sản Trung ương
|
|
BS.CK2. Lê Thị Hà
|
Giám đốc Trung tâm Sơ
sinh, Bệnh viện Nhi Trung ương
|
|
TS.BS. Trần Hữu Đạt
|
Phó Giám đốc Trung
tâm Sơ sinh, Bệnh viện Nhi Trung ương
|
LỜI
NÓI ĐẦU
Hướng dẫn quy trình kỹ thuật khám bệnh,
chữa bệnh chuyên ngành Phụ sản ban hành kèm theo Quyết định số 1377/QĐ-BYT ngày 24/4/2013 của Bộ trưởng Bộ Y tế
đã đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập hành lang pháp lý và kỹ thuật
cho lĩnh vực sản phụ khoa và sơ sinh. Các hướng dẫn này là căn cứ khoa học giúp
các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, nhân viên y tế triển khai áp dụng đồng bộ, hiệu
quả các kỹ thuật sản phụ khoa và sơ sinh tại Việt Nam.
Trong bối cảnh khoa học công nghệ y học
thế giới có nhiều bước tiến vượt bậc, nhằm mục đích cập nhật kịp thời các tiến
bộ mới và tiếp tục chuẩn hóa quy trình thực hiện kỹ thuật, Bộ Y tế giao nhiệm
vụ cho các đơn vị có năng lực và kinh nghiệm thực hiện rà soát và xây dựng bộ
hướng dẫn quy trình kỹ thuật mới về sản phụ khoa và sơ sinh. Cục Bà mẹ và Trẻ
em giữ vai trò chủ trì, điều phối và tổng hợp chung toàn bộ tài liệu.
Quá trình biên soạn đã huy động trí tuệ
của tập thể các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực sản phụ khoa và sơ sinh. Các
dự thảo quy trình đã trải qua nhiều vòng thảo luận, góp ý và phản biện nghiêm
túc từ Hội đồng chuyên môn do Bộ Y tế thành lập. Nội dung tài liệu không chỉ kế
thừa các kinh nghiệm thực tiễn trong nước mà còn tham khảo sát thực tế các tài
liệu, hướng dẫn quốc tế để đảm bảo tính tiên tiến và chuẩn mực.
Hướng dẫn quy trình kỹ
thuật về chăm sóc và điều trị sơ sinh - Tập 1 thuộc Chương
Sản khoa - Sơ sinh được xây dựng cho các kỹ thuật có trong Phụ lục
số 02 đồng thời có tên (trùng hoặc tên khác nhưng bản chất kỹ thuật và quy
trình kỹ thuật thực hiện giống nhau) trong Phụ lục số 01 (của Thông tư số 23/2024/TT-BYT ngày 18/10/2024 của Bộ trưởng
Bộ Y tế ban hành danh mục kỹ thuật trong khám bệnh, chữa bệnh), đã được Hội
đồng chuyên môn nghiệm thu và được Bộ Y tế ban hành với tổng số 08 quy trình kỹ
thuật; thay thế cho các quy trình kỹ thuật tương đương về sơ sinh trong “Hướng
dẫn quy trình kỹ thuật khám bệnh, chữa bệnh chuyên ngành Phụ sản” ban hành kèm
theo Quyết định số 1377/QĐ-BYT ngày 24/4/2013
của Bộ trưởng Bộ Y tế.
Bộ Y tế ghi nhận và trân trọng cảm ơn sự
đóng góp tâm huyết, trách nhiệm của các chuyên gia trong Hội đồng nghiệm thu và
Tổ chuyên gia xây dựng tài liệu, đặc biệt là Bệnh viện: Phụ sản- Nhi Đà Nẵng,
Nhi đồng 1, Nhi đồng 2, Hùng Vương, Phụ sản Cần Thơ, Nhi Trung ương và Phụ sản
Trung ương. Chúng tôi hy vọng đây sẽ là cuốn cẩm nang chuyên môn hữu ích cho
đồng nghiệp trong quá trình hành nghề.
Trong quá trình biên tập khó tránh được
những sai sót, chúng tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ quý độc giả
đồng nghiệp để Hướng dẫn quy trình kỹ thuật ngày một hoàn thiện hơn. Mọi ý kiến
góp ý xin gửi về Cục Bà mẹ và Trẻ em - Bộ Y tế, 35 Trần Phú, Ba Đình, Hà Nội.
Xin trân trọng cảm ơn!
DANH
MỤC TỪ VIẾT TẮT
|
Từ viết
tắt
|
Tiếng Anh
|
Tiếng Việt
|
|
CN
|
Birth weight
|
Cân nặng
|
|
CPAP
|
Continuous Positive
Airway Pressure
|
Áp lực đường thở
dương liên tục
|
|
FiO2
|
Fraction of inspired
oxygen
|
Nồng độ oxy thở vào
|
|
Hct
|
Hematocrit
|
Dung tích hồng cầu
|
|
HFOV
|
High-Frequency
Oscillatory Ventilation
|
Thở máy rung tần số
cao
|
|
INSURE
|
Intubation -
SURfactant - Extubation
|
Đặt nội khí quản -
bơm surfactant - rút nội khí quản
|
|
LISA
|
Less Invasive
Surfactant Administration
|
Bơm surfactant ít xâm
lấn
|
|
NIPPV
|
Nasal Intermittent
Positive Pressure Ventilation
|
Thở máy không xâm lấn
qua mũi
|
|
NKQ
|
Endotracheal tube
|
Nội khí quản
|
|
PEEP
|
Positive End
Expiratory Pressure
|
Áp lực dương cuối thì
thở ra
|
|
RDS
|
Respiratory Distress
Syndrome
|
Hội chứng nguy kịch
hô hấp - Bệnh màng trong
|
|
ROP
|
Retinopathy of
Prematurity
|
Bệnh võng mạc trẻ đẻ
non
|
|
SpO2
|
Peripheral Oxygen
Saturation
|
Độ bão hòa oxy ngoại
vi
|
MỤC LỤC
1. THAY MÁU SƠ SINH
2. KHÁM MẮT SƠ SINH NON
THÁNG
3. BƠM SURFACTANT VÀO
KHÍ, PHẾ QUẢN
4. ĐẶT CATHETER TĨNH
MẠCH RỐN
5. CHIẾU ĐÈN ĐIỀU TRỊ
VÀNG DA SƠ SINH
6. KHÁM SƠ SINH
7. VỆ SINH RỐN SƠ SINH
8. TẮM SƠ SINH
DANH
MỤC KỸ THUẬT
|
STT trong quyển
|
STT trong phụ
lục 2
|
STT của chương
|
Tên chương
|
Mã liên
kết
|
Tên kỹ
thuật được quy định tại Phụ lục 2 Thông tư số 23/2024/TT-BYT
|
Tên kỹ
thuật được quy định tại Phụ lục 1 Thông tư số 23/2024/TT-BYT
|
|
(cột 1)
|
(cột 2)
|
(cột 3)
|
(cột 4)
|
(cột 5)
|
(cột 6)
|
(cột 7)
|
|
1.
|
4285
|
88
|
14. Sản khoa - Sơ
sinh
|
3.182; 13.178
|
Thay máu sơ sinh
|
Thay máu sơ sinh
|
|
2.
|
4286
|
89
|
14. Sản khoa - Sơ
sinh
|
13.179
|
Khám mắt sơ sinh non
tháng
|
Khám mắt sơ sinh non
tháng để tầm soát bệnh lý võng mạc
|
|
3.
|
4287
|
90
|
14. Sản khoa - Sơ
sinh
|
13.180
|
Bơm Surfactant vào
khí, phế quản
|
Bơm Surfactant thay
thế qua nội khí quản
|
|
4.
|
4289
|
92
|
14. Sản khoa - Sơ
sinh
|
13.185
|
Đặt catheter tĩnh
mạch rốn
|
Đặt ống thông tĩnh
mạch rốn sơ sinh
|
|
5.
|
4290
|
93
|
14. Sản khoa - Sơ
sinh
|
3.186; 13.189
|
Chiếu đèn điều trị
vàng da sơ sinh
|
Điều trị vàng da ở
trẻ sơ sinh bằng phương pháp chiếu đèn
|
|
6.
|
4291
|
94
|
14. Sản khoa - Sơ
sinh
|
13.196
|
Khám sơ sinh
|
Khám sơ sinh
|
|
7.
|
4292
|
95
|
14. Sản khoa - Sơ
sinh
|
13.197
|
Vệ sinh rốn sơ sinh
|
Chăm sóc rốn sơ sinh
|
|
8.
|
4293
|
96
|
14. Sản khoa - Sơ
sinh
|
13.198
|
Tắm sơ sinh
|
Tắm sơ sinh
|
1. ĐẠI CƯƠNG
Thay máu là kỹ thuật
lấy ra một phần hoặc toàn bộ máu của trẻ và thay thế bằng máu mới hoặc dung
dịch natri clorid 0,9% nhằm mục đích loại bỏ chất độc hại (nồng độ bilirubin
quá cao, kháng thể miễn dịch), cung cấp máu mới hay điều chỉnh các thành phần
máu. Kỹ thuật này thường được áp dụng trong các trường hợp vàng da nặng ở trẻ
sơ sinh có nguy cơ gây tổn thương não, đa hồng cầu, phù thai nhi.
- Có 02 phương pháp
thay máu:
+ Phương pháp hai đường
+ Phương pháp một đường
2. CHỈ ĐỊNH
2.1. Vàng da tăng bilirubin gián tiếp
nặng:
- Chỉ định
thay máu điều trị vàng da tăng bilirubin gián tiếp theo tiêu chuẩn của Viện
quốc gia về chăm sóc sức khỏe Anh quốc (NICE) hoặc hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP).
- Chỉ định
thay máu theo NICE đối với trẻ ≥ 38 tuần

- Chỉ định
thay máu theo AAP 2022 đối với trẻ ≥ 35 tuần

- Chỉ định
chiếu đèn và thay máu theo AAP đối với trẻ < 35 tuần tuổi


2.2. Thiếu máu
nặng: Thiếu
máu gây suy tim gặp trong bệnh lý phù thai, hội chứng truyền máu song thai, hậu
xuất huyết thai nhi - mẹ.
2.3. Đa hồng cầu/
hội chứng cô đặc máu: Khi Hct >75% nếu trẻ không có triệu chứng
hay Hct >65% nếu trẻ có triệu chứng.
2.4. Chỉ định trong các bệnh lý khác
- Bệnh lý
chuyển hóa
- Tăng tiểu
cầu nặng
- Nhiễm khuẩn
huyết
- Bệnh lý rối
loạn chuyển hóa sắt ở trẻ sơ sinh (neonatal hemochromatosis)
- Mất cân bằng
dịch hay điện giải (tăng kali máu)
- Suy thận
- Ngộ độc
thuốc
- Lấy các
kháng thể bất thường
Lưu ý: Tùy theo bệnh lý
có thể sử dụng biện pháp khác hiệu quả hơn như lọc máu, thay huyết tương thay
vì thay máu.
3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
3.1. Chống chỉ định của phương pháp thay
máu một đường
- Chống chỉ
định đặt ống thông tĩnh mạch rốn (nhiễm trùng rốn, thoát vị cuống rốn, viêm
ruột hoại tử, viêm phúc mạc)
- Huyết động
không ổn định
- Rối loạn
đông máu nặng
3.2. Chống chỉ định của phương pháp thay
máu hai đường
- Rối loạn
đông máu nặng
4. THẬN TRỌNG
Thay máu trong trường
hợp sau khi điều chỉnh rối loạn đông máu
5. CHUẨN BỊ
5.1. Người thực
hiện:
01 bác sĩ, 01 điều dưỡng
5.2. Thuốc
- 01 chai dung
dịch natri clorid 0,9%
- 01 ống
heparin 1 UI/mL
- 01 ống canxi
gluconate 10%
- Máu thay:
+ Số lượng máu thay cho
thay máu gấp đôi thể tích (dùng cho trẻ vàng da nặng hay tan máu miễn dịch):
Thể tích máu thay= thể tích máu trẻ × 2 (thể tích máu 80mL/kg với trẻ đủ tháng,
90- 100mL/kg đối với trẻ non tháng)
+ Số lượng máu thay cho
thay máu một phần:
Trong trường hợp đa
hồng cầu: Dùng nước muối sinh lý
|
V
máu thay (ml) =
|
V
máu ước tính (ml/kg) × CN (kg) × (Hct hiện tại - Hct mong muốn)
|
|
Hct
hiện tại
|
Trong trường hợp thiếu
máu nặng: Dùng khối hồng cầu
|
V
máu thay (ml) =
|
V
máu ước tính (ml/kg) × CN (kg) × (Hct hiện tại - Hct mong muốn)
|
|
Hct
túi khối hồng cầu - Hct hiện tại
|
+ Sản phẩm máu:
• Bất đồng Rh:
máu toàn phần nhóm O, Rh âm
• Bất đồng
ABO: máu toàn phần nhóm O (hoặc khối hồng cầu O và huyết tương tươi đông lạnh
AB nếu không có máu mới), Rh phù hợp với mẹ và con
• Bất đồng các
nhóm máu khác (anti-Rh-c, anti-Kell, anti-Duffy) chọn máu tương hợp với máu mẹ.
• Nên dùng máu
mới < 7 ngày.
• Hematocrit
(Hct) của túi máu trộn điều chỉnh từ 50 - 65% hay tuỳ kết quả Hct mong đợi.
• Nên dùng chế
phẩm máu được chiếu xạ
• Có thể dùng
túi lọc bạch cầu để ngăn ngừa nguy cơ lây nhiễm CMV
• Máu được làm
ấm 37oC trước thay.
5.3. Thiết bị y tế
- 01 Giường
sưởi,
- 01 Bộ dụng
cụ và thuốc để hồi sức
- 01 Monitor
để theo dõi mạch và SpO2
- 02 Máy bơm
tiêm và máy truyền dịch hoặc truyền máu nếu kỹ thuật thay máu hai đường
+ Phương pháp một
đường: đặt ống thông tĩnh mạch rốn hoặc tĩnh mạch lớn
+ Phương pháp hai
đường: đường vào dùng ống thông tĩnh mạch rốn hay tĩnh mạch lớn ngoại biên,
đường ra dùng ống thông động mạch rốn hay động mạch ngoại biên.
- 01 Máy làm
ấm máu
5.4. Vật tư
- 01 Bộ dụng
cụ đặt ống thông tĩnh mạch rốn, ống thông động mạch rốn
- 01 Dụng cụ
thay máu: ống tiêm 10, 20, 50mL để bơm rút máu.
- 01 Bộ dây
tiêm truyền, một hoặc hai bộ dây truyền máu (máu toàn phần hoặc thay máu với
khối hồng cầu và huyết tương tươi đông lạnh), chạc ba
- 01 Túi vô
trùng đựng máu bỏ.
- 01 Bộ lọc
bạch cầu
- 10 mL Dung
dịch xà phòng khử khuẩn rửa tay
- 30 mL Dung
dịch sát khuẩn tay nhanh
5.5. Người bệnh
- Nhận diện
trẻ theo “5 đúng”
- Bộc lộ nơi
đặt đường thay máu
- Nhịn ăn
trước khi thực hiện kỹ thuật
- Nằm ngửa, cố
định chi.
- Tiếp tục
chiếu đèn tích cực trong lúc chờ thay máu (đối với trẻ vàng da).
5.6. Hồ sơ bệnh án
- Ghi nhận
thời điểm bắt đầu thay máu
- Ghi nhận các
dấu hiệu sinh tồn trước, trong và sau thực hiện.
5.7. Thời gian
thực hiện: Trung bình 2-3 giờ
5.8. Địa điểm
thực hiện: Tại phòng cấp cứu, phòng hồi sức tích cực, phòng thủ thuật
6. TIẾN HÀNH
6.1. Bước 1 - Chào hỏi, ký
đồng thuận thay máu
- Bác sĩ:
+ Chào hỏi người nhà
trẻ
+ Giải thích cho người
nhà trẻ kỹ thuật sắp làm.
+ Cho người nhà trẻ ký
đồng thuận trước khi thực hiện kỹ thuật
- Điều dưỡng:
Kiểm tra thông tin trẻ
6.2. Bước 2 - Đặt các
đường thay máu
- Phương pháp
thay máu một đường: thường dùng ống thông tĩnh mạch rốn hoặc tĩnh mạch lớn
- Phương pháp
thay máu hai đường: đặt đường vào và đường ra
+ Tĩnh mạch (đường
vào): tĩnh mạch rốn hoặc tĩnh mạch ngoại biên lớn.
+ Động mạch (đường ra):
động mạch rốn hoặc động mạch ngoại biên (thường chọn động mạch quay)
- Rửa tay thủ
thuật, mặc áo choàng, mang găng vô khuẩn.
- Tiến hành
đặt đường thay máu tùy theo phương pháp thực hiện. Lưu ý khi đặt đường động
mạch phải duy trì liên tục bằng dung dịch natri clorid 0,9% có pha heparin để
tránh huyết khối gây tắc động mạch.
- Truyền liên
tục heparin qua dây nối
- Nối hệ thống
chạc ba với đường thay máu, nối các chạc ba với các túi máu thay, túi chứa máu
thải ra.
- Gắn bộ lọc
bạch cầu với đường vào bệnh nhân
- Kết nối dây
nối, hệ thống chạc ba, bơm tiêm bơm/rút máu. Sau đó nối toàn bộ vào trẻ.
+ Đường vào: Kim luồn →
dây nối → hệ thống chạc ba: 1 nối plasma, 1 nối khối hồng cầu, 1 bơm tiêm bơm
máu vào.
+ Đường ra: Kim luồn →
dây nối → chạc ba: túi máu bỏ, bơm tiêm rút máu ra (lưu ý cách nối chạc ba để
có tác dụng bơm máu ra)

-
Hình 1. Thay máu bằng phương pháp một đường

Hình
2. Thay máu bằng phương pháp 2 đường
6.3. Bước 3 - Tiến hành
thay máu
- Thực hiện
phương pháp một đường: tránh rút hoặc bơm vào với áp lực mạnh
+ Lượng máu thay mỗi
chu kỳ = cân nặng X 5; lượng máu rút ra = lượng máu bơm vào
+ Thời gian mỗi chu kỳ
1-1,5 phút
+ Bắt đầu chu kỳ với
rút máu ra từ trẻ nếu trẻ thừa máu hay bơm máu vào nếu trẻ có thiếu máu
+ Thực hiện chu kỳ bắt
đầu với rút máu ra như sau: khóa chạc ba của túi khối hồng cầu và huyết tương,
rút máu ra từ trẻ và xả bỏ; sau đó mở khóa để rút khối hồng cầu và huyết tương
(đã trộn) bơm vào trẻ; sau khi bơm vào chờ khoảng 20 giây mới rút máu ra cho
chu kỳ tiếp theo. Đối với trẻ được bắt đầu bằng bơm máu vào thì tiến hành ngược
lại
+ Thực hiện cho đến khi
hoàn tất lượng máu thay.
Lưu ý: cần bù cho trẻ
1ml calci gluconate 10% cho mỗi 100 ml máu thay.
- Thực hiện
phương pháp hai đường:
+ Thực hiện song song
bơm vào và rút ra cùng lúc
+ Có thể dùng bằng máy
một cách tự động, lưu ý cách lắp ráp hệ thống đường ra
+ Bơm máu vào trẻ từ
đường tĩnh mạch: tốc độ 1,5 - 2 mL/kg/phút
+ Rút máu ra từ đường
động mạch với tốc độ bằng với tốc độ bơm máu vào
+ Thực hiện cho đến khi
hoàn tất lượng máu thay.
6.4. Bước 4 - Kết thúc
thay máu
+ Rút bỏ các đường thay
máu
+ Tiếp tục chiếu đèn
liên tục
+ Nhịn ăn 4 - 6 giờ
(tránh nguy cơ viêm ruột hoại tử)
+ Xét nghiệm: công thức
máu, bilirubin, điện giải đồ, đường huyết
+ Ghi hồ sơ: ngày giờ
thực hiện, số lượng máu và huyết tương đã thay cho trẻ, tình trạng trẻ: trước,
trong và sau khi thay máu.
7. THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ TAI BIẾN
- Liên quan
đến đặt ống thông tĩnh mạch rốn/tĩnh mạch ngoại biên, ống thông động mạch ngoại
biên/động mạch rốn: thiếu máu nuôi, hoại tử chi, viêm mạch máu, chảy máu, tắc
mạch
- Nhiễm trùng
từ túi máu hoặc do kỹ thuật
- Hạ hoặc tăng
thân nhiệt do nhiệt độ túi máu không thích hợp
- Rối loạn
điện giải, toan kiềm, đường máu
- Thiếu máu,
đa hồng cầu, giảm tiểu cầu
- Viêm ruột
hoại tử, rối loạn dung nạp tiêu hóa
- Tan máu do
áp lực bơm hoặc rút mạnh
- Nhịp tim
nhanh hoặc chậm, rối loạn nhịp do rối loạn điện giải
- Nguy cơ tử
vong 0,5%
- Các biến
chứng khác: hạ thân nhiệt, tăng thân nhiệt, bệnh lý chống thải ghép, ngưng thở,
giảm nhịp tim, hạ huyết áp, tăng huyết áp
7.1. Theo dõi
- Theo dõi dấu
hiệu sinh tồn của trẻ liên tục trên monitor, báo bác sĩ nếu có bất thường.
- Nếu trẻ được
thực hiện phương pháp thay máu hai đường: theo dõi thêm tưới máu chi nếu đặt
ống thông động mạch, theo dõi tình trạng chảy máu từ các đường thay máu, theo
dõi hoạt động của các máy truyền máu và thay các túi máu ngay khi vừa hết cho
đến khi hoàn tất.
7.2. Xử lý các biến chứng
- Sốc giảm thể
tích: Ngừng thay máu, chống sốc
- Sốc phản vệ:
Ngừng thay máu, chống sốc
- Rối loạn
điện giải: Điều chỉnh rối loạn điện giải
- Tan máu,
thay máu không hiệu quả: Xét nghiệm lại bilirubin, thay máu lại khi cần
- Thực hiện
xét nghiệm, kháng sinh theo y lệnh
8. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Y tế
(2025). Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc và điều trị trẻ sơ sinh. Quy
trình kỹ thuật Thay máu ở trẻ sơ sinh, tr. 561-568.
2. Kemper AR l
(2022), “Clinical Practice Guideline Revision: Management of Hyperbilirubinemia
in the Newborn Infant 35 or More Weeks of Gestation”, Pediatrics, Volume 150,
number 3, September 2022
3. Hướng dẫn điều
trị Nhi khoa 2019, Phác đồ điều trị bệnh viện Nhi đồng 2
4. Ann R. S, Vinod K.
B, “Neonatal Hyperbilirubinemia”, Cloherty and Stark's Manual of Neonatal Care,
SEA Edition 2021, p.347 -366. 5. Tricia L.G, Fabien G. E, Fayez BM et al
“Exchange Transfusion”, Gomella’s Neonatology, 8th Edition 2020, p.350 - 355.
6. Jayashree R, “Exchange
Transfusions”, MacDonald’s Atlas of Procedures in Neonatology, 6th Edition
2019, p.1111-1128.
9. PHỤ LỤC
Bảng
kiểm quy trình kỹ thuật thay máu ở trẻ sơ sinh
|
STT
|
Các bước
tiến hành
|
Có
|
Không
|
|
1
|
Chuẩn bị: người bệnh,
thuốc và dịch, giưởng sưởi, monitor theo dõi, các chế phẩm máu, dụng cụ đặt
ống thông tĩnh mạch rốn hay tĩnh mạch lớn, các dụng cụ thay máu (bơm tiêm,
dây truyền dịch, túi máu bỏ), kiểm tra hồ sơ Nếu thay máu 2 đường chuẩn bị
thêm: dụng cụ đặt ống thông động mạch rốn hay động mạch ngoại biên, máy bơm
tiêm hoặc máy truyền máu
|
|
|
|
2
|
Giải thích, ký đồng
thuận thay máu
|
|
|
|
3
|
Rửa tay
|
|
|
|
4
|
Đặt các đường thay
máu:
- Thay máu
một đường: đặt ống thông tĩnh mạch rốn hay tĩnh mạch lớn
- Thay máu
hai đường: đặt ống thông động mạch rốn hay động mạch ngoại biên và duy trì
liên tục bằng natri clorid 0,9% có pha heparin
|
|
|
|
5
|
Thiết lập hệ thống
thay máu:
- Thay máu
một đường: Kết nối dây nối, hệ thống chạc ba, bơm tiêm bơm/rút máu, nối toàn
bộ với bệnh nhân
- Thay máu 2
đường:
+ Lắp đường vào: Kim
luồn → dây nối → hệ thống chạc ba: 1 nối plasma, 1 nối khối hồng cầu, 1 bơm
tiêm bơm máu vào
+ Lắp đường ra: Kim
luồn → dây nối → chạc ba: túi máu bỏ, bơm tiêm rút máu ra (lưu ý cách nối
chạc ba)
|
|
|
|
6
|
- Tiến hành
thay máu:
+ Thay máu một đường:
Lượng máu thay mỗi chu kỳ = cân nặng X 5; lượng máu rút ra = lượng máu bơm
vào, mỗi chu kỳ 1-1,5 phút
+ Thay máu hai đường:
Rút máu ra từ đường động mạch với tốc độ bằng với tốc độ bơm máu vào đường
tĩnh mạch và thực hiện đồng thời, 1,5 - 2 mL/kg/phút
- Bù 1ml
calci gluconate 10% cho mỗi 100 ml máu thay
|
|
|
|
7
|
Hoàn tất: rút bỏ các
đường thay máu, chiếu đèn, nhịn ăn, xét nghiệm, ghi hồ sơ
|
|
|
1. ĐẠI CƯƠNG
Vào tuần thứ 16 của
thai kỳ, võng mạc bình thường được mạch máu hóa bắt đầu từ gai thị dần ra bên
ngoài (chu biên). Quá trình này diễn ra trong suốt nửa cuối thai kỳ. Tuy nhiên,
ở trẻ sinh non, các mạch máu võng mạc có thể tăng sinh bất thường có thể dẫn
đến bệnh võng mạc trẻ đẻ non (Retinopathy of Prematurity - ROP), bệnh
có thể tiến triển đến xơ hóa, co kéo và bong võng mạc, gây suy giảm thị lực
nặng hoặc mù lòa nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Khám mắt ở trẻ sơ
sinh non tháng để sàng lọc ROP là kỹ thuật soi đáy mắt gián tiếp, thực hiện bởi
bác sĩ nhãn khoa chuyên sâu, thường áp dụng cho trẻ đẻ non ≤ 33 tuần và/hoặc
cân nặng lúc sinh ≤ 1800 g, hoặc trẻ đẻ non có kèm yếu tố nguy cơ nhằm phát
hiện sớm các mạch máu bất thường từ đó cho chỉ định điều trị kịp thời.
2. CHỈ ĐỊNH
2.1. Chỉ định khám mắt sàng lọc ROP cho:
- Trẻ có tuổi
thai khi sinh ≤ 33 tuần và/hoặc cân nặng lúc sinh ≤ 1800 g.
- Trẻ có tuổi
thai > 33 đến 34 tuần và/hoặc cân nặng lúc sinh > 1800 đến 2000 g nhưng
có thêm yếu tố nguy cơ như suy hô hấp, thở oxy, viêm phổi, thiếu máu, nhiễm
trùng, bệnh lý nặng chu sinh hoặc theo chỉ định của bác sĩ điều trị.
- Trẻ cần tái
khám theo lịch hẹn sau lần khám trước cho đến khi đủ tiêu chuẩn ngừng sàng lọc.
2.2. Thời điểm khám lần đầu:
- Trẻ có tuổi
thai khi sinh ≤ 27 tuần: khám khi trẻ đạt 31 tuần tuổi hiệu chỉnh.
- Trẻ có tuổi
thai khi sinh > 27 tuần: khám sau sinh 3-4 tuần.
3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
Không có chống chỉ định
tuyệt đối nếu trẻ nằm trong nhóm cần sàng lọc. Tuy nhiên cần hoãn khám hoặc chỉ
thực hiện khi đã ổn định nếu:
- Trẻ đang suy
hô hấp, suy tuần hoàn hoặc không ổn định toàn thân.
- Trẻ đang
trong giai đoạn cấp cứu cần ưu tiên hồi sức.
- Có nhiễm
trùng mắt cấp tính nặng hoặc tổn thương tại mắt làm cản trở khám.
4. THẬN TRỌNG
- Khám ROP có
thể làm thay đổi tạm thời nhịp tim, nhịp thở, huyết áp và SpO2; vì vậy cần thực
hiện nhanh, nhẹ nhàng, có theo dõi sát trẻ trong và sau khi khám.
- Cần có sẵn
phương tiện hồi sức sơ sinh phù hợp, đặc biệt khi khám tại phòng khám ngoại trú
hoặc ở trẻ cực non/thể trạng chưa ổn định.
- Thuốc giãn
đồng tử phải dùng nồng độ thấp, liều thấp nhất có hiệu quả; tránh dùng
phenylephrine nồng độ cao vì tăng nguy cơ tác dụng phụ toàn thân.
- Nên áp dụng
các biện pháp giảm khó chịu khi khám như quấn trẻ, cho ngậm núm vú giả, dung
dịch sucrose đường miệng theo quy định đơn vị, và giảm thời gian thao tác.
- Dụng cụ tiếp
xúc với mắt phải được vô khuẩn/tiệt khuẩn đúng quy định; nếu dùng lại phải xử
lý theo chính sách kiểm soát nhiễm khuẩn của bệnh viện.
5. CHUẨN BỊ
5.1. Người thực hiện
5.1.1. Nhân
lực trực tiếp: 01 bác sĩ chuyên khoa Mắt đã được đào tạo khám và chẩn
đoán ROP.
5.1.2. Nhân lực hỗ trợ
- 01 điều
dưỡng/hộ sinh hỗ trợ cố định trẻ, chuẩn bị thuốc, theo dõi dấu hiệu sinh tồn,
ghi hồ sơ.
- Khi cần, có
thêm nhân viên sơ sinh/hồi sức hỗ trợ trong các trường hợp trẻ nguy cơ cao.
5.2. Thuốc
- 01 lọ Thuốc
giãn đồng tử (Tropicamide 0,5% + Phenylephrine 0,5% hoặc nồng độ thấp hơn).
- 01 lọ Thuốc
tê bề mặt nhãn cầu proxymetacaine/proparacaine hoặc tương đương.
- 01 lọ Nước
muối sinh lý 0,9%.
5.3. Vật tư
5.3.1. Dụng cụ vô trùng
- 01 Vành mi
trẻ sơ sinh.
- 01 Dụng cụ
ấn củng mạc.
- 02 đôi Găng
sạch/vô khuẩn.
- 05 miếng Gạc
vô khuẩn.
- 05 cục Bông
y tế.
- 10 mL Dung
dịch xà phòng khử khuẩn rửa tay.
- 10 mL Dung
dịch sát khuẩn tay nhanh.
5.3.2. Dụng
cụ sạch:
01 Khăn quấn trẻ, tã sạch.
5.3.3. Dụng cụ khác
- 01 Đèn soi
đáy mắt gián tiếp đội đầu.
- 01 Kính lúp
20D hoặc 28D.
- Hệ thống
chụp ảnh đáy mắt góc rộng nếu cơ sở có triển khai tele-screening/hội chẩn từ
xa.
5.4. Trang thiết bị
- 01 máy theo
dõi mạch và SpO2 và cảm biến đo SpO2 nếu cần.
- Nguồn oxy,
bóng-mask và phương tiện hồi sức sơ sinh cơ bản tại khu vực khám.
- 01 Máy hút
đàm nếu cần.
- 01 Bàn/giường
khám hoặc giường bệnh có đủ ánh sáng và bảo đảm thao tác.
5.5. Người bệnh
- Xác định
đúng trẻ theo vòng đeo tay/hồ sơ.
- Đánh giá
tình trạng toàn thân trước khám: nhịp thở, mạch, SpO2, mức ổn định hô hấp-tuần
hoàn.
- Không cho bú
ít nhất 1 giờ trước khám để giảm nguy cơ nôn trớ, hít sặc.
- Tra thuốc
giãn đồng tử vào 2 mắt, bắt đầu trước khám khoảng 30-60 phút, ít nhất 2 lần,
cách nhau khoảng 10 phút; có thể thêm liều thứ ba theo chỉ định bác sĩ mắt nếu
đồng tử giãn chưa đạt.
- Có thể áp
dụng biện pháp hỗ trợ giảm đau/giảm stress theo quy định đơn vị.
5.6. Hồ sơ bệnh án
- Chỉ định
khám sàng lọc, hội chẩn khoa nếu cần.
- Y lệnh và
liều thuốc sử dụng.
- Hồ sơ sơ
sinh: tuổi thai, cân nặng lúc sinh, tuổi sau sinh, tuổi hiệu chỉnh, yếu tố nguy
cơ.
- Phiếu đồng ý/tư
vấn cho gia đình theo quy định bệnh viện.
- Phiếu khám
và theo dõi ROP.
5.7. Thời gian
thực hiện thủ thuật: Chuẩn bị và thực hiện thường khoảng 30- 60
phút, trong đó thời gian khám trực tiếp cần được rút ngắn tối đa nhưng vẫn bảo
đảm đánh giá đầy đủ võng mạc.
5.8. Địa điểm
thực hiện kỹ thuật: Tại giường bệnh ở khoa sơ sinh/hồi sức sơ sinh
hoặc tại phòng khám mắt/khu khám sơ sinh có đủ phương tiện theo dõi và hồi sức
sơ sinh.
5.9. Kiểm tra hồ sơ
- Kiểm tra
thông tin bệnh nhân.
- Kiểm tra chỉ
định, y lệnh, liều thuốc.
- Kiểm tra
biên bản tư vấn, biên bản hội chẩn nếu có.
- Kiểm tra
tiêu chuẩn sàng lọc, thời điểm khám đầu hoặc lịch tái khám.
- Kiểm tra đã
chuẩn bị đầy đủ thuốc, dụng cụ, phương tiện hồi sức.
6. TIẾN HÀNH
6.1. Các bước thực hiện
Bước 1 - Xác định
đúng người bệnh: Đối chiếu họ tên, mã số, ngày sinh, tuổi thai lúc sinh,
tuổi thai lúc khám, cân nặng lúc sinh, lịch khám.
Bước 2 - Giải
thích cho thân nhân: Thông báo mục đích khám, khả năng trẻ khó chịu thoáng
qua khi tra thuốc và khi khám, tầm quan trọng của tái khám đúng hẹn.
Bước 3 - Đánh giá
trước khám: Đánh giá hô hấp, tuần hoàn, SpO2; cân nhắc hoãn khám nếu trẻ
chưa ổn định.
Bước 4 - Chuẩn bị
thuốc và dụng cụ: Kiểm tra đèn soi, kính 20D/28D, vành mi, dụng cụ ấn củng
mạc, thuốc giãn đồng tử, thuốc tê, monitor và phương tiện hồi sức.
Bước 5 - Rửa tay,
mang phương tiện phòng hộ: Tuân thủ kiểm soát nhiễm khuẩn; dụng cụ tái sử
dụng phải được tiệt khuẩn/khử khuẩn mức phù hợp.
Bước 6 - Tra
thuốc giãn đồng tử: Tra thuốc theo y lệnh/phác đồ của đơn vị, ưu tiên nồng
độ thấp nhất có hiệu quả; theo dõi phản ứng toàn thân sau tra thuốc.
Bước 7 - Tra
thuốc tê bề mặt: Tra thuốc tê tại chỗ trước khi đặt vành mi.
Bước 8 - Đặt vành
mi, tiến hành soi đáy mắt gián tiếp: Dùng vành mi vô khuẩn, điều chỉnh ánh
sáng vừa đủ, dùng dụng cụ ấn củng mạc để đánh giá đầy đủ võng mạc ngoại vi;
thao tác ấn củng mạc cần nhẹ nhàng, mục tiêu là xoay mắt để quan sát ngoại vi.
Bước 9 - Khám theo
trình tự hệ thống
- Khám hậu cực
trước để đánh giá mạch máu, gai thị, hoàng điểm.
- Tiếp theo
đánh giá võng mạc chu biên theo các hướng 360 0.
- Ghi nhận mức
độ trưởng thành mạch võng mạc và bất thường nếu có.
Ghi nhận tổn thương theo phân loại quốc
tế
Mỗi mắt cần được ghi:
- Zone.
- Stage.
- Extent theo
múi giờ.
- Plus disease
hoặc pre-plus nếu có.
- A-ROP nếu có.
6.2. Kết thúc quy trình
- Đánh giá
tình trạng trẻ sau thực hiện kỹ thuật: mạch, nhịp thở, SpO2, màu sắc da, mức độ
kích thích, nôn trớ.
- Hoàn thiện
ghi chép hồ sơ bệnh án, lưu hồ sơ.
- Thu dọn và
xử lý dụng cụ theo quy định.
- Bàn giao
người bệnh cho bộ phận tiếp theo và dặn rõ lịch tái khám.
7. THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ TAI BIẾN
|
Vấn đề
|
Dấu hiệu
nhận biết
|
Xử trí
|
Phòng ngừa
|
|
Nhịp tim chậm / ngưng
thở / giảm SpO2
|
Nhịp tim < 100 lần/phút,
ngưng thở, tím tái, SpO2 giảm
|
Ngừng khám ngay, tháo
vành mi, đảm bảo thông thoáng đường thở, hỗ trợ oxy hoặc bóp bóng nếu cần,
hồi sức theo phác đồ sơ sinh
|
Đánh giá ổn định
trước khám, theo dõi SpO2 liên tục, thao tác nhẹ nhàng, rút ngắn
thời gian khám
|
|
Nôn trớ, nguy cơ hít
sặc
|
Trẻ nôn, trớ sữa, ho,
sặc
|
Ngừng thủ thuật, đặt
đầu nghiêng, hút dịch nếu cần, theo dõi hô hấp
|
Nhịn bú ≥ 1 giờ trước
khám, thao tác nhanh gọn
|
|
Đồng tử giãn kém
|
Đồng tử < 5-6 mm, khó
quan sát đáy mắt
|
Tra bổ sung thuốc
giãn theo y lệnh, chờ thêm thời gian
|
Tra thuốc đúng thời điểm
(45-60 phút trước khám), dùng đủ liều, đúng kỹ thuật
|
|
Kích thích, quấy
khóc, stress
|
Trẻ khóc nhiều, tăng
nhịp tim, tăng vận động
|
Tạm dừng thao tác,
trấn an, áp dụng biện pháp giảm đau (sucrose, núm vú giả)
|
Quấn trẻ, giảm ánh
sáng, thao tác nhẹ nhàng, giảm thời gian khám
|
|
Trầy xước giác mạc
|
Chảy nước mắt, đỏ
mắt, trẻ nhắm mắt nhiều sau khám
|
Nhỏ thuốc dưỡng/kháng
sinh, theo dõi
|
Đặt vành mi đúng kỹ
thuật, thao tác nhẹ nhàng, tránh cọ xát
|
|
Xuất huyết kết mạc
nhẹ
|
Mắt đỏ, chấm xuất
huyết nhỏ
|
Theo dõi, thường tự
hết
|
Tránh thao tác mạnh,
giảm áp lực khi đặt dụng cụ
|
|
Khó quan sát võng mạc
ngoại vi
|
Không thấy rõ vùng chu
biên
|
Điều chỉnh tư thế,
ánh sáng, sử dụng ấn củng mạc đúng kỹ thuật
|
Đảm bảo giãn đồng tử
tốt, sử dụng đúng kỹ thuật soi
|
|
Tác dụng phụ thuốc
giãn đồng tử
|
Tim nhanh/chậm, da
tái, rối loạn tiêu hóa, hiếm khi tăng huyết áp
|
Ngừng thuốc, theo dõi
sinh hiệu, xử trí hỗ trợ
|
Dùng nồng độ thấp,
liều tối thiểu hiệu quả, tránh lạm dụng
|
8. TÀI LIỆU
THAM KHẢO
1. Quyết định 1740/QĐ-BYT năm 2024 ban hành tài liệu chuyên
môn “Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và quản lý bệnh võng mạc trẻ đẻ non”.
2. Screening
Examination of Premature Infants for Retinopathy of Prematurity - American
Academy of Pediatrics/American Academy of Ophthalmology/AAPOS, 2018.
3. International
Classification of Retinopathy of Prematurity, Third Edition (ICROP3), 2021.
4. UK Screening
of Retinopathy of Prematurity Guideline (RCPCH/RCOphth update 2024 for
guideline 2022).
BẢNG KIỂM KHÁM MẮT TẦM
SOÁT BỆNH LÝ VÕNG MẠC TRẺ SINH NON
|
STT
|
Mô tả bước
thực hiện
|
Có
|
Không
|
|
1
|
Bước 1: Xác định đúng
người bệnh
|
|
|
|
2
|
Bước 2: Giải thích
cho thân nhân mục đích khám và lịch tái khám
|
|
|
|
3
|
Bước 3: Đánh giá tình
trạng toàn thân trước khám
|
|
|
|
4
|
Bước 4: Chuẩn bị
thuốc, dụng cụ, monitor và phương tiện hồi sức
|
|
|
|
5
|
Bước 5: Rửa tay,
chuẩn bị dụng cụ vô khuẩn
|
|
|
|
6
|
Bước 6: Tra thuốc
giãn đồng tử đúng y lệnh
|
|
|
|
7
|
Bước 7: Tra vào mắt
thuốc tê bề mặt
|
|
|
|
8
|
Bước 8: Đặt vành mi,
soi đáy mắt gián tiếp
|
|
|
|
9
|
Bước 9: Dùng ấn củng
mạc khi cần để quan sát võng mạc ngoại vi. Ghi nhận tổn thương theo ICROP3:
zone, stage, extent, plus/A-ROP
|
|
|
|
10
|
Bước 10: Theo dõi trẻ
sau khám: mạch, thở, SpO2, nôn trớ
|
|
|
|
11
|
Bước 11: Dọn dẹp dụng
cụ theo quy định kiểm soát nhiễm khuẩn- Rửa tay
|
|
|
|
12
|
Bước 12: Hoàn thiện
hồ sơ ghi kết luận và hẹn tái khám theo mức độ tổn thương, bàn giao người bệnh.
|
|
|
1. ĐẠI CƯƠNG
1.1. Định nghĩa:
Kỹ thuật bơm Surfactant
- chất hoạt hóa bề mặt phế nang ngoại sinh là kỹ thuật nhằm đưa chất Surfactant
vào phổi trẻ sơ sinh qua đường khí quản để chống lại tình trạng xẹp phế nang, suy
hô hấp do thiếu hoặc bất hoạt surfactant.
1.2. Các phương pháp bơm surfactant vào
phổi
- Qua ống nội
khí quản ở trẻ có chỉ định thở máy xâm lấn.
- Phương pháp
INSURE (Intubation - SURfactant - Extubation): Đặt nội khí quản bơm surfactant
và rút ống nội khí quản sau khi bơm đối với bệnh nhân không có chỉ định thở máy
xâm lấn.
- Phương pháp
ít xâm lấn: Bơm surfactant qua ống thông mạch máu kích thước nhỏ luồn vào khí
quản (LISA: Less Invasive Surfactant Administration) hoặc qua mặt nạ thanh quản
(SALMA: Surfactant Administration through Laryngeal or Supraglottic Airways).
2. CHỈ ĐỊNH
- Thiếu
surfactant nguyên phát: Bệnh màng trong (RDS)
- Thiếu
surfactant thứ phát: surfactant có thể được chỉ định trong các trường hợp phá
hủy hoặc ức chế surfactant như viêm phổi hít phân su, bệnh màng trong sinh mổ
chưa chuyển dạ.
- Có thể cân
nhắc trong:
+ Viêm phổi
(bẩm sinh hoặc mắc phải) → cải thiện triệu chứng ngắn hạn
+ Xuất huyết
phổi → bằng chứng còn hạn chế
3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
Cân nhắc sử dụng
surfactant trong các trường hợp:
- Tuổi thai
dưới 23-24 tuần, cân nặng < 500g
- Xuất huyết
phổi nặng, đang tiến triển
- Thiếu oxy
não nặng, xuất huyết não nặng
- Dị tật bẩm
sinh nặng, tiên lượng tử vong cao
4. THẬN TRỌNG
Xử trí các tình huống
phối hợp trước khi thực hiện thủ thuật:
- Tình trạng
toan máu, thiếu máu, đa hồng cầu, hạ đường huyết
- Dẫn lưu tràn
khí màng phổi áp lực.
5.1. Người thực hiện
- 01 Bác sĩ đã
được huấn luyện kỹ thuật, thực hiện tại cấp khám bệnh, chữa bệnh chuyên sâu có
đủ khả năng và điều kiện thực hiện.
- 01 điều
dưỡng hỗ trợ
5.2. Thuốc
- Surfactant:
poractant alfa hoặc beractant hoặc poractant alfa liều 100 - 200 mg/kg. Liều
lặp lại: 100 mg/kg.
- Caffein
- Morphine/Fentanyl
(nếu cần)
- Naloxone
(khi cần hóa giải tác dụng của morphin/fentanyl để rút ống nội khí quản cho kỹ
thuật bơm surfactant qua ống nội khí quản INSURE.
5.3. Vật tư,
trang thiết bị y tế
A. Trường hợp
bơm surfactant ngoại sinh bằng phương pháp INSURE
5.3.1. Vật tư y tế
tiêu hao
Dụng cụ đường thở và vệ
sinh tay
- 01 bộ đặt
ống nội khí quản (đầy đủ)
- 01 ống nội
khí quản (cỡ phù hợp cân nặng)
- 01 bộ dây
hút đờm kín (nếu áp dụng)
- 02-03 ống
hút đờm vô khuẩn dự phòng
- 20 mL dung
dịch xà phòng khử khuẩn
- 50 mL dung
dịch sát khuẩn tay nhanh
Ống thông & dụng cụ bơm surfactant
- 01 ống thông
mạch máu rốn 3.5F-4F hoặc 01 ống thông dạ dày 5F-6F
- 01 kim tiêm
18G (để rút thuốc)
- 01 bơm tiêm
5 mL
- 01 bơm tiêm
10 mL (để bơm khí đẩy thuốc)
- 01 bộ dây
nối (nếu cần)
5.3.2. Trang thiết bị y tế Hỗ trợ hô hấp
- 01 máy thở
(xâm lấn hoặc không xâm lấn)
- 01 bóng bóp
tự phồng hoặc 01 bộ hồi sức chữ T
- 01 nguồn oxy
và khí nén
Theo dõi
- 01 máy theo
dõi nhịp tim, SpO2 liên tục và huyết áp
- 01 máy khí
máu (tại khoa hoặc gần nhất)
- 01 máy
X-quang di động (tại giường)
- 01 máy siêu
âm di động (nếu có)
Hỗ trợ xử trí biến chứng
- 01 hệ thống
hút trung tâm hoặc máy hút di động
- 01 bộ dẫn
lưu tràn khí màng phổi (sẵn sàng)
5.3.3. Đồ vải, dụng cụ vô khuẩn
- 01 bộ khăn
trải vô khuẩn (trải bàn thủ thuật)
- 01-02 khăn
vô khuẩn phủ bệnh nhân
- 01-02 áo
choàng vô khuẩn cho nhân viên
- 01 mũ, 01
khẩu trang cho mỗi người tham gia
- 01 cặp găng
vô khuẩn cho người làm thủ thuật
- 01-02 cặp
găng sạch (dự phòng)
- 01 ga trải
giường sạch (thay nếu cần)
5.4. Dụng cụ hỗ trợ khác
- 01 kéo cắt
băng/dây
- 01 đèn chiếu
sáng
- 01 đồng hồ
theo dõi thời gian thủ thuật
- 01 nhiệt kế
5.5. Người bệnh
- Hút sạch đờm
dãi đường thở nếu cần
- Gắn máy theo
dõi theo dõi SpO2, nhịp tim liên tục.
5.6. Hồ sơ bệnh án
- Chỉ định,
hội chẩn khoa
- Y lệnh, liều
thuốc
5.7. Thời gian
thực hiện thủ thuật: 60 phút.
5.8. Địa điểm
thực hiện kỹ thuật: tại giường bệnh, phòng sinh, phòng mổ hoặc hồi
sức sau mổ
5.9. Kiểm tra hồ sơ
- Kiểm tra
thông tin bệnh nhân
- Kiểm tra y lệnh,
liều thuốc
- Kiểm tra
biên bản tư vấn, biên bản hội chẩn
B. Trường hợp bơm surfactant bằng phương
pháp LISA
5.3.1. Vật tư tiêu
hao Dụng cụ đường thở
- 01-02 ống
hút đờm vô khuẩn
- 01 bộ dây
hút đờm
Ống thông bơm surfactant
- 01 ống thông
mạch máu rốn cỡ 3.5F-4F hoặc
- 01 ống thông
dạ dày cỡ 5F-6F hoặc
- 01 ống thông
chuyên dụng LISA
Dụng cụ bơm thuốc
- 01 kim tiêm
18G
- 01 bơm tiêm
5 mL (chứa surfactant)
- 01 bơm tiêm
5-10 mL (đẩy khí)
- 01 dây nối
(nếu cần)
5.3.2. Trang thiết bị y tế Hỗ trợ hô hấp
- 01 hệ thống
CPAP hoặc NIPPV (duy trì liên tục trong thủ thuật)
- 01 bóng bóp
tự phồng hoặc 01 bộ hồi sức chữ T (dự phòng)
- 01 nguồn oxy
+ khí nén
Dụng cụ đưa ống thông vào khí quản
- 01 đèn soi
thanh quản (lưỡi đèn phù hợp)
- 01 kềm
Magill
Theo dõi
01 monitor theo dõi các
thông số
- SpO2
- Mạch
- Huyết áp
(khi cần)
Dự phòng cấp cứu
- 01 bộ đặt
nội khí quản đầy đủ (sẵn sàng sử dụng ngay khi thất bại)
- 01 máy thở
xâm lấn (sẵn sàng)
5.3.3. Đồ vải và vô khuẩn
- 01 bộ khăn
trải vô khuẩn
- 01-02 khăn
phủ vô khuẩn
- 01 áo choàng
vô khuẩn
- 01 cặp găng
vô khuẩn
- 01-02 cặp
găng sạch
- 01 mũ + khẩu
trang
6. TIẾN HÀNH
A. Bơm surfactant qua ống nội khí quản
6.1. Bước 1 - Rửa tay:
Thực hiện rửa tay thường quy theo quy định kiểm soát nhiễm khuẩn.
6.2. Bước 2 - Đặt và kiểm
tra ống nội khí quản
- Đặt ống nội
khí quản nếu bệnh nhân chưa có.
- Nếu đã có ống
nội khí quản: Hút sạch đờm dãi.
- Kiểm tra và
đảm bảo ống nội khí quản đúng vị trí.
6.3. Bước 3 - Dùng thuốc an thần/ức chế
hô hấp (nếu cần): Tiêm Morphine/Fentanyl theo chỉ định.
6.4. Bước 4 - Làm ấm thuốc
surfactant
- Giữ lọ thuốc trong
lòng bàn tay khoảng 8 phút hoặc để ở nhiệt độ phòng khoảng 20 phút.
- Không làm ấm
bằng phương pháp nhân tạo.
6.5. Bước 5 - Chuẩn bị vô
khuẩn
- Rửa tay thủ
thuật.
- Mang găng vô
khuẩn.
6.6. Bước 6 - Chuẩn bị ống
thông
- Cắt ngắn ống
thông mạch máu rốn hoặc ống thông dạ dày.
- Đảm bảo chiều dài ống
thông khi đưa vào ngắn hơn ống nội khí quản khoảng 1 cm.
6.7. Bước 7 - Chuẩn bị
thuốc
- Dùng kim 18G
rút surfactant vào bơm tiêm.
6.8. Bước 8 - Đặt tư thế
và hỗ trợ hô hấp
- Đặt trẻ nằm
ngửa, đầu bằng, cổ ở tư thế trung gian.
- Thông khí
bằng bóng hoặc bộ hồi sức chữ T:
+ Điều chỉnh
FiO2 để đạt SpO2 90-95%
+ PEEP khoảng
6 cmH2O
- Nếu có hệ
thống hút đờm kín:
+ Tách ống hút
đờm khỏi chạc ba (giữ vô khuẩn)
+ Dây máy thở
vẫn giữ nguyên kết nối
6.9. Bước 9 - Bơm
surfactant
- Luồn ống thông vào
ống nội khí quản qua nhánh hút đờm (nếu có). Chú ý trong trường hợp này phải
thao tác nhanh, gọn gàng, đẩy dây ống thông vào đến đốc của ống thông dạ dày
hoặc ống thông mạch máu rốn để giảm rò rỉ khí qua chạc 3. Nếu đảm bảo thông khí
được duy trì trong suốt quá trình bơm thuốc, có thể bơm chậm hoặc nhỏ giọt tùy
từng trường hợp. Nếu không đảm bảo thông khí liên tục, cần thực hiện:
+ Bơm thuốc
nhanh vào khí quản.
+ Bơm thêm khoảng
3-5 mL khí để đẩy hết thuốc trong dây.
Lưu ý:
- Nếu lượng
thuốc > 3 mL, nên chia 2-3 lần bơm tùy lượng thuốc
- Giữa 2 lần
bơm trẻ nên được thông khí bóp bóng 15-30 giây
- Đảm bảo
không gây tắc nghẽn đường thở
- Việc thay
đổi tư thế trẻ trong khi bơm là không cần thiết
6.10. Bước 10 - Theo dõi
trong thủ thuật
- Theo dõi liên
tục:
+ Mạch
+ SpO2
+ Huyết áp
(khi cần)
6.11. Bước 11 - Thông khí
sau bơm thuốc
- Bóp bóng 3-5
phút để thuốc phân tán đều hai phổi
- Trường hợp
bơm qua hệ thống kín: Tiếp tục thông khí cơ học liên tục
- Nếu đang thở
máy rung: Bóp bóng hỗ trợ để đưa thuốc vào phổi
- Sau đó gắn
lại bệnh nhân vào máy thở
Lưu ý:
- Tránh mất
PEEP
- Điều chỉnh
thông số máy phù hợp
6.12. Bước 12 - Xử trí khi
áp dụng phương pháp INSURE
- Nếu rút nội khí quản
ngay sau bơm và đã dùng morphine: Dùng Naloxone liều 0,1 mg/kg
- Hỗ trợ hô
hấp đến khi:
+ Trẻ tự thở
tốt
+ Khí máu cải
thiện
+ Không ứ CO2
- Điều chỉnh
lại thông số máy thở phù hợp với tình trạng bệnh nhân sau thủ thuật.
B. Thực hiện bơm surfactant ít xâm lấn
(LISA)
6.1. Bước 1 - Rửa tay:
Thực hiện rửa tay thường quy theo quy định kiểm soát nhiễm khuẩn.
6.2. Bước 2 - Làm sạch
đường thở trên nếu cần: Hút sạch đờm dãi mũi, miệng.
6.3. Bước 3 - Làm ấm thuốc
- Giữ lọ
surfactant trong lòng bàn tay khoảng 5-8 phút hoặc
- Để ở nhiệt
độ phòng khoảng 20 phút.
- Không làm ấm
bằng phương pháp nhân tạo.
6.4. Bước 4 - Chuẩn bị vô
khuẩn
- Rửa tay thủ
thuật.
- Mang găng vô
khuẩn.
6.5. Bước 5 - Chuẩn bị
thuốc: Dùng kim 18G rút thuốc vào bơm tiêm.
6.6. Bước 6 - Đặt ống
thông vào khí quản
- Sử dụng đèn
soi thanh quản và kềm Magill.
- Luồn ống thông
mạch máu rốn hoặc ống thông dạ dày vào khí quản với độ sâu tương đương độ sâu
ống nội khí quản (tính từ cung hàm trên).
- Giữ chắc ống
thông.
- Giữ miệng
trẻ đóng để hạn chế thất thoát khí.
6.7. Bước 7 - Bơm
surfactant
- Người hỗ trợ
gắn bơm tiêm chứa thuốc vào ống thông.
- Nhỏ giọt
thuốc chậm trong 2-3 phút hoặc chậm hơn tùy lượng thuốc và kích thươc ống thông
- Bơm khí từ
từ để đẩy hết thuốc vào khí quản.
6.8. Bước 8 - Theo dõi
trong khi bơm
- Mạch
- SpO2
- Huyết áp
(khi cần)
6.9. Bước 9 - Rút ống thông
- Rút ống
thông từ từ ra khỏi khí quản.
6.10. Bước 10 - Theo dõi sau
bơm
- Mạch
- SpO2
- Huyết áp
(nếu cần)
6.11. Bước 11 - Điều
chỉnh oxy: Điều chỉnh FiO2 phù hợp với tình trạng hô hấp của
trẻ.
6.12. Bước 12. Kết thúc thủ thuật
- Đánh giá
tình trạng hô hấp và tuần hoàn của trẻ.
- Ghi chép đầy
đủ vào hồ sơ bệnh án.
- Lưu trữ hồ
sơ theo quy định.
7. THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ TAI BIẾN
7.1. Tai biến trong khi thực hiện
- Giảm SpO2
hoặc chậm nhịp tim trong khi bơm thuốc
- Tím tái đột
ngột / SpO2 giảm nhanh
- Thuốc trào
ra ngoài ngay sau khi rút ống thông
- Thuốc trào
ra khỏi khí quản trong kỹ thuật LISA
- Xử trí:
+ Ngừng bơm
thuốc
+ Kiểm tra lại
vị trí giao diện hỗ trợ thở
+ Điều chỉnh
nồng độ oxy, PEEP phù hợp
+ Trong trường
hợp trẻ không cải thiện, tạm ngưng thủ thuật, chuyển sang bơm bằng phương pháp
INSURE
7.2. Tai biến sau thủ thuật
- Lồng ngực
căng phồng quá mức (ở trẻ thở máy xâm lấn) → Xử trí: điều chỉnh
thông số máy thở phù
hợp
7.3. Biến chứng
muộn:
Hạ huyết áp với các biểu hiện
- Mạch nhẹ
- Thời gian
phục hồi màu da > 3 giây
- Da nổi bông
→ Xử trí: điều trị hạ
huyết áp theo phác đồ
8. TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Bộ Y tế
(2025). Hướng dẫn quốc gia về chăm sóc sơ sinh, Bơm Surfactant ngoại sinh vào
phổi, trang 543-550
2. Gyu Hong
Shim (2025) Review Article: Minimally Invasive Surfactant Therapy. Korean J
Perinatol Vol.26, No.4, Dec., 2015 http://dx.doi.org/10.14734/kjp.2015.26.4.289
3. Sweet et al.
(2023). European Consensus Guidelines on the Management of Respiratory Distress
Syndrome - 2022 Update. Neonatology 2023, 120: 3 - 23. DOI: 10.1159/000528914.
4. Tridente et
al. (2019). Porcine vs bovine surfactant therapy for preterm neonates with RDS:
systematic review with biological plausibility and pragmatic meta-analysis of
respiratory outcomes. Respiratory Research 2019 20:28. https://doi.org/10.1186/s12931-019-0979-0
5. Rita C.
Silveira, et. al. (2024) Less invasive surfactant administration versus
intubation-surfactant-extubation in the treatment of neonatal respiratory
distress syndrome: a systematic review and meta-analyses. Jornal de Pediatria,
Volume 100, Issue 1, 2024, Pages 8-24. ISSN 0021- 7557. https://doi.org/10.1016/j.jped.2023.05.008.
6. Desai RK,
Yildiz Atar H, et al. (2024). Use of surfactant beyond respiratory distress
syndrome, what is the evidence? J Perinatol. 2024 Apr;44(4):478- 487. doi:
10.1038/s41372-024-01921-7. Epub 2024 Mar 8. PMID: 38459371.
9. PHỤ LỤC
9.1. Bảng kiểm: Bơm surfactant qua ống
nội khí quản
Họ và tên bệnh
nhân………………………………………………………
Người thực
hiện……………………………………………………………
Ngày thực
hiện……………………………………………………………...
|
STT
|
Nội dung
cần thực hiện (cụ thể)
|
Đạt
|
Không
|
Ghi chú
|
|
1.
|
Rửa tay đúng quy
trình kiểm soát nhiễm khuẩn trước khi làm thủ thuật
|
□
|
□
|
|
|
2.
|
Đặt ống nội khí quản
nếu chưa có
|
□
|
□
|
|
|
3.
|
Nếu đã có: hút sạch
đờm dãi trong ống
|
□
|
□
|
|
|
4.
|
Kiểm tra vị trí ống
nội khí quản (nghe phổi, quan sát lồng ngực)
|
□
|
□
|
|
|
5.
|
Dùng thuốc an thần/ức
chế hô hấp theo chỉ định (Morphine/Fentanyl)
|
□
|
□
|
|
|
6.
|
Làm ấm surfactant
bằng tay (5-8 phút) hoặc để nhiệt độ phòng (~20 phút)
|
□
|
□
|
|
|
7.
|
Không dùng phương
pháp làm ấm nhân tạo
|
□
|
□
|
|
|
8.
|
Rửa tay thủ thuật
|
□
|
□
|
|
|
9.
|
Mang găng vô khuẩn
|
□
|
□
|
|
|
10.
|
Cắt ống thông (dạ dày/catheter
rốn) phù hợp
|
□
|
□
|
|
|
11.
|
Đảm bảo khi đưa vào
ngắn hơn ống NKQ khoảng 1 cm
|
□
|
□
|
|
|
12.
|
Dùng kim 18G rút
surfactant vào bơm tiêm đúng liều
|
□
|
□
|
|
|
13.
|
Đặt trẻ nằm ngửa, đầu
trung gian, cổ không gập/ưỡn
|
□
|
□
|
|
|
14.
|
Thiết lập bóp bóng
hoặc T-piece: SpO2 90-95%, PEEP ~6 cmH2O
|
□
|
□
|
|
|
15.
|
Nếu hệ thống hút kín:
tháo nhánh hút nhưng giữ vô khuẩn, không ngắt máy thở
|
□
|
□
|
|
|
16.
|
Luồn ống thông qua
nhánh hút vào ống nội khí quản
|
□
|
□
|
|
|
17.
|
Đưa ống đủ sâu tương
ứng vị trí cách đầu ống NKQ 1 cm, luồn đến đốc ống thông dạ dày hoặc ống
thông rốn để giảm rò khí
|
□
|
□
|
|
|
18.
|
Nếu thông khí đảm
bảo: bơm thuốc chậm/nhỏ giọt
|
□
|
□
|
|
|
19.
|
Nếu không đảm bảo
thông khí: bơm thuốc nhanh
|
□
|
□
|
|
|
20.
|
Bơm thêm 3-5 mL khí
để đẩy hết thuốc
|
□
|
□
|
|
|
21.
|
Nếu liều >3 mL:
chia 2-3 lần bơm
|
□
|
□
|
|
|
22.
|
Giữa các lần: bóp
bóng 15-30 giây
|
□
|
□
|
|
|
23.
|
Không thay đổi tư thế
trẻ khi bơm
|
□
|
□
|
|
|
24.
|
Theo dõi liên tục
mạch, SpO2, huyết áp (nếu cần)
|
□
|
□
|
|
|
25.
|
Bóp bóng 3-5 phút sau
bơm để phân tán thuốc
|
□
|
□
|
|
|
26.
|
Nếu hệ kín: duy trì
thở máy liên tục
|
□
|
□
|
|
|
27.
|
Nếu HFOV: bóp bóng hỗ
trợ rồi nối lại máy
|
□
|
□
|
|
|
28.
|
Tránh mất PEEP
|
□
|
□
|
|
|
29.
|
Điều chỉnh thông số
máy thở phù hợp
|
□
|
□
|
|
|
30.
|
Nếu INSURE: rút NKQ
sau bơm
|
☐
|
☐
|
|
|
31.
|
Dùng Naloxone 0,1 mg/kg
nếu đã dùng Morphine
|
☐
|
☐
|
|
|
32.
|
Theo dõi: tự thở, khí
máu, CO2
|
☐
|
☐
|
|
9.2. Bảng kiểm: Bơm surfactant ít xâm
lấn LISA
Họ và tên bệnh
nhân………………………………………………………
Người thực
hiện……………………………………………………………
Ngày thực
hiện……………………………………………………………...
|
STT
|
Nội dung
|
Đạt
|
Không
|
Ghi chú
|
|
1.
|
Rửa tay đúng quy
trình kiểm soát nhiễm khuẩn
|
□
|
□
|
|
|
2.
|
Hút sạch đờm dãi mũi
và miệng nếu cần
|
□
|
□
|
|
|
3.
|
Làm ấm surfactant
(tay 5-8 phút hoặc nhiệt độ phòng ~20 phút)
|
□
|
□
|
|
|
4.
|
Không làm ấm nhân tạo
|
□
|
□
|
|
|
5.
|
Rửa tay thủ thuật
|
□
|
□
|
|
|
6.
|
Mang găng vô khuẩn
|
□
|
□
|
|
|
7.
|
Dùng kim 18G rút
thuốc vào bơm tiêm đúng liều
|
□
|
□
|
|
|
8.
|
Soi thanh quản bằng
đèn soi
|
□
|
□
|
|
|
9.
|
Dùng kềm Magill đưa
ống thông vào khí quản
|
□
|
□
|
|
|
10.
|
Đặt đúng độ sâu
(tương đương NKQ, tính từ cung hàm trên)
|
□
|
□
|
|
|
11.
|
Giữ chắc ống thông
|
□
|
□
|
|
|
12.
|
Giữ miệng trẻ đóng để
tránh thất thoát khí
|
□
|
□
|
|
|
13.
|
Gắn bơm tiêm chứa
thuốc vào ống thông
|
□
|
□
|
|
|
14.
|
Nhỏ giọt thuốc chậm
trong 2-3 phút
|
□
|
□
|
|
|
15.
|
Bơm khí từ từ để đẩy
hết thuốc
|
□
|
□
|
|
|
16.
|
Theo dõi mạch, SpO2,
huyết áp trong khi bơm
|
□
|
□
|
|
|
17.
|
Rút ống thông từ từ
sau khi bơm xong
|
□
|
□
|
|
|
18.
|
Theo dõi lại mạch,
SpO2, huyết áp sau thủ thuật
|
□
|
□
|
|
|
19.
|
Điều chỉnh FiO2
theo tình trạng trẻ
|
□
|
□
|
|
|
20.
|
Đánh giá lại hô hấp,
tuần hoàn
|
□
|
□
|
|
|
21.
|
Ghi chép hồ sơ đầy đủ
|
□
|
□
|
|
1. ĐẠI CƯƠNG
Đặt ống thông tĩnh mạch
rốn là kỹ thuật dùng 1 ống thông đặt vào tĩnh mạch rốn, được tiến hành trong
các trường hợp trẻ cần truyền thuốc, dịch qua tĩnh mạch hoặc theo dõi trẻ.
2. CHỈ ĐỊNH
- Khi cần lấy
đường truyền tĩnh mạch cấp cứu
- Theo dõi áp
lực tĩnh mạch trung tâm
- Thay máu
toàn phần hay một phần
- Trẻ cần được
cung cấp dịch truyền và thuốc qua đường trung tâm: dịch truyền nồng độ đường
trên 12,5%, thuốc vận mạch
- Khi trẻ cần
truyền nhiều loại dịch truyền và thuốc mà đường ngoại biên không đáp ứng đủ.
3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
- Nhiễm khuẩn
rốn
- Thoát vị rốn
hoặc thoát vị qua khe hở thành bụng
- Viêm phúc
mạc
- Viêm ruột
hoại tử
- Tăng áp lực
tĩnh mạch cửa
4. THẬN TRỌNG: Trẻ có rối
loạn đông máu nặng trên lâm sàng
5. CHUẨN BỊ
5.1. Người thực hiện
- 01 bác sĩ đã
được đào tạo
- 01 điều
dưỡng hoặc 01 hộ sinh đã được đào tạo
5.2. Thuốc
- 01 chai dung
dịch natriclorid 0,9% 100ml
- 01 lọ
heparin
5.3. Thiết bị y tế
- 01 lồng ấp/
giường sưởi
- 01 xe đẩy để
dụng cụ
- 01 máy theo
dõi mạch và SpO2
- 01 bơm tiêm
điện.
5.4. Vật tư
- 02 bộ áo
choàng
- 01 khay dụng cụ vô
khuẩn: 01 khăn lỗ, 01 kéo/dao cắt rốn, 01 kẹp có mấu, 01 kẹp cong không mấu,
hay 02 kẹp phẫu tích thẳng và cong, 02 chén inox.
- 01 ống thông
tĩnh mạch rốn kích thước phù hợp: 3.5F hay 5.0F
- 02 mũ và 02
khẩu trang y tế vô khuẩn
- 03 cặp găng
tay vô khuẩn
- 05 gói gạc
vô khuẩn và gòn
- 01 tép chỉ
không tiêu vô khuẩn
- 01 băng dính
cố định
- Bơm tiêm: 01
bơm tiêm 5ml, 01 bơm tiêm 50ml
- 01 chạc 3
chia
- 01 dây nối
dài
- 01 cảm biến
SpO2
- 20 mL dung
dịch xà phòng khử khuẩn rửa tay
- 50 mL dung
dịch sát khuẩn tay nhanh
- 20 mL dung
dịch sát khuẩn da phù hợp cho trẻ sơ sinh
5.5. Người bệnh
- Kiểm tra 5
đúng
- Giải thích
lý do đặt ống thông tĩnh mạch rốn cho gia đình trẻ
- Đặt trẻ nằm
ngửa, đủ ánh sáng, đủ ấm (giường sưởi hoặc lồng ấp cho trẻ non,
nhẹ cân), có thể cố
định nhẹ nhàng tay chân trẻ nếu trẻ lớn, cử động nhiều.
- Kiểm tra lại
các dấu hiệu sinh tồn của trẻ
- Theo dõi:
nhịp tim, SpO2, nhiệt độ.
5.6. Hồ sơ bệnh án
- Xác định
đúng người bệnh
- Ghi rõ đầy
đủ y lệnh
- Tính chiều
dài ống thông đưa vào tĩnh mạch rốn
|
Chiều dài ống thông tĩnh
mạch rốn (cm) = 0,5 x [3 x cân nặng (kg) + 9] + 1 (số 1=1cm chiều dài cuống
rốn sau khi cắt).
|
- Đánh giá dấu
hiệu sinh tồn, SpO2 trẻ trước, trong và sau khi thực hiện thủ thuật
5.7. Thời gian
thủ thuật: Thời gian từ chuẩn bị đến hoàn thành:
- Tại phòng
sinh (càng nhanh càng tốt cho việc hồi sức): khoảng 5 phút
- Tại khu vực
chăm sóc đặc biệt/phòng thủ thuật: khoảng 60 phút
5.8. Địa điểm thực hiện kỹ
thuật
- Tại phòng
sinh, phòng mổ
- Tại khu vực
chăm sóc đặc biệt, phòng thủ thuật
6. TIẾN HÀNH
6.1. Bước 1 -
Chuẩn bị
- Bác sĩ/điều
dưỡng/hộ sinh: rửa tay, mặc áo choàng và mang găng vô khuẩn
- Điều dưỡng/hộ
sinh sát khuẩn rốn lần 1 (đợi hỗ trợ khi cần)
- Trải khay vô
khuẩn lên xe để dụng cụ
- Nối ống
thông tĩnh mạch rốn với chạc ba chia: Lấy dung dịch đã pha heparin với natri
clorid 0,9% (0,5-1 UI/mL) vào bơm tiêm 5mL và bơm đầy chạc ba chia và ống thông
tĩnh mạch rốn (không để có bóng khí trong ống thông tĩnh mạch rốn)
- Sát khuẩn
rốn lần 2, trải khăn lỗ
6.2. Bước 2 -
Buộc và cắt cuống rốn
- Buộc chân
rốn bằng chỉ không tan và thắt nhẹ 1 nút thắt nếu rốn còn tươi để đề phòng chảy
máu, dùng dao cắt cuống rốn theo mặt phẳng ngang cách chân rốn khoảng 1cm, giữ
2 đầu dây buộc trong khi cắt
- Nếu có chảy
máu thì thắt dây ở chân rốn chặt hơn
6.3. Bước 3 - Xác
định vị trí tĩnh mạch rốn
- Thành mỏng,
to, chỉ có một, thường nằm ở vị trí 11-12 giờ
6.4. Bước 4 - Luồn
tĩnh mạch rốn
- Giữ phần
thạch của cuống rốn bằng kẹp có mấu, dùng kẹp cong không mấu mở rộng tĩnh mạch
rốn và lấy sạch máu đông ở đầu tĩnh mạch rốn (nếu có) rồi dùng ống thông tĩnh
mạch rốn nhẹ nhàng luồn vào theo hướng phía đầu trẻ cho đến chiều dài đã tính
trước, rút ngược bơm tiêm ra thấy máu, sau đó bơm trả lại máu đã rút, phải đảm
bảo trong bơm tiêm không có khí
- Trong trường
hợp luồn ống thông thấy vướng hoặc trồi ngược, tuyệt đối không được cố gắng đẩy
hay dùng bơm tiêm đẩy dịch. Trong trường hợp này có thể rút ống thông ra vị trí
3-4 cm, xoay nhẹ tĩnh mạch rốn và thử lại. Nếu không được nên rút ra cố định vị
trí ngoại biên.
6.5. Bước 5 - Cố
định ống thông tĩnh mạch rốn
- Cố định tĩnh
mạch rốn bằng chỉ, chú ý không thắt chặt, giữ tĩnh mạch rốn thẳng
- Bắt cầu cố
định tĩnh mạch rốn
- Sử dụng
miếng dán phù hợp tránh rỉ dịch tăng nguy cơ nhiễm trùng
6.6. Bước 6 - Nối hệ
thống dịch truyền
- Gắn dây nối
dài vào bơm tiêm 50 mL đã pha heparin với natri clorid 0,9% nồng độ 0,5-1 UI/mL,
nếu không có heparin thì truyền natri clorid 0,9% để tránh huyết khối.
- Gắn hệ thống dịch
truyền vào ống thông tĩnh mạch rốn truyền với tốc độ 1 mL/giờ trong thời gian
chờ chụp X quang/siêu âm kiểm tra vị trí ống thông
6.7. Bước 7 - Kiểm tra vị
trí đầu ống thông tĩnh mạch rốn
- Siêu âm kiểm tra đầu
ống thông nằm ở vị trí đúng: tĩnh mạch chủ dưới đổ vào nhĩ phải.
- Chụp phim
Xquang để xác định vị trí đầu thông tĩnh mạch rốn: đầu thông tĩnh mạch rốn tối
ưu ở tĩnh mạch chủ dưới hoặc nhĩ phải, trên X quang đầu thông tĩnh mạch rốn
ngang hoặc ngay trên cơ hoành khoảng 1cm, tương ứng T9 - T10. Trong trường hợp
cần thiết có thể chụp X quang thẳng nghiêng để xác định.
- Lưu ý: Nếu
cần điều chỉnh thì rút ống thông về độ dài mong muốn rồi cố định lại, không
được đẩy vào thêm sau khi đã dán băng (vì không còn vô khuẩn)
- Ghi độ dài
ống thông cố định, ngày, giờ làm thủ thuật
6.8. Bước 8 -
Kết thúc quy trình
- Bác sĩ: ghi tình
trạng trẻ sơ sinh trước và sau đặt ống thông tĩnh mạch rốn, cho y lệnh chăm sóc
- Điều dưỡng/hộ
sinh: đối chiếu trẻ sơ sinh với hồ sơ bệnh án; ghi chép ngày giờ thực hiện thủ
thuật, chế độ chăm sóc tiếp
- Đánh giá
tình trạng người bệnh sau thực hiện kỹ thuật
- Ghi chép hồ
sơ bệnh án, lưu hồ sơ.
Lưu ý:
- Thời gian lưu: rút
thông tĩnh mạch rốn càng sớm càng tốt hạn chế nguy cơ nhiễm trùng
+ Ống thông
tĩnh mạch rốn ở vị trí ngoại biên: không nên lưu quá 3 ngày
+ Ống thông
tĩnh mạch rốn ở vị trí trung tâm: không nên lưu quá 7 ngày
- Sau rút phải
đo lại chiều dài ống thông tĩnh mạch rốn để đảm bảo tĩnh mạch rốn không bị đứt
gãy
7. THEO DÕI VÀ XỬ
TRÍ TAI BIẾN
- Theo dõi các chỉ số
sinh tồn của trẻ suốt thời gian sau khi đã được đặt ống thông tĩnh mạch rốn
- Chăm sóc
thay mới toàn bộ các bộ phận nối với ống thông tĩnh mạch rốn mỗi ngày khi
truyền máu, các sản phẩm máu, lipid (dịch truyền thường thay 4 ngày).
- Chăm sóc và
quan sát chân rốn mỗi ngày: rỉ dịch, rỉ máu, mủ
|
Tai biến
|
Xử trí
|
|
Trong khi
thực hiện
|
|
Chảy máu chân rốn
|
Thắt chỉ cột chân rốn
chặt lại
|
|
Loạn nhịp do đặt quá
sâu
|
Rút tĩnh mạch rốn đến
khi mất dấu hiệu loạn nhịp, ổn định hô hấp, tuần hoàn.
|
|
Sau khi
thực hiện
|
|
Thông tĩnh mạch rốn không
đúng vị trí
|
Nếu gập khúc (vào
gan) rút ra khỏi tĩnh mạch cửa. Nếu cao hơn cơ hoành, rút ra đảm bảo đầu
thông tĩnh mạch rốn ngang hoặc ngay trên cơ hoành khoảng 1cm.
|
|
Tuột ống thông tĩnh
mạch rốn
|
Cố định chắc lại
(không luồng lại thông tĩnh mạch rốn vì nguy cơ nhiễm khuẩn)
|
|
Nhiễm khuẩn
|
Rút ống thông tĩnh
mạch ngay, chăm sóc chân rốn
|
|
Viêm ruột hoại tử
|
Rút ống thông tĩnh
mạch ngay
|
|
Biến chứng muộn
|
|
Hoại tử gan
|
Rút thông tĩnh mạch
rốn + hội chẩn với chuyên khoa tiêu hóa.
|
|
Tắc mạch do huyết
khối hoặc bóng khí
|
Rút bỏ ống thông tĩnh
mạch rốn và xử trí các vấn đề liên quan.
|

Hình: Đặt
thông tĩnh mạch rốn và cố định
8. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Y tế
(2025). Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc và điều trị trẻ sơ sinh. Quy
trình đặt ống thông tĩnh mạch rốn, động mạch rốn ở trẻ sơ sinh, trang 576-587.
2. Govender I,
Okonta HI, Adeleke O, Rangiah S (2024). Umbilical vein catheterisation
for the family physician working in primary health care. S Afr
Fam Pract, 66(1):e1-e6. doi: 10.4102/safp.v66i1.5797.PMID:
38299529
3. Magnan J.P,
Rowe V.L (2022). Umbilical vein catheterization. Medscape. from: https://first10em.com/umbilical-vein-catheterization.
4. Lewis K,
Spirnak PW (2023). Umbilical Vein Catheterization. Treasure Island (FL): StatPearls
Publishing. PMID: 31751059.
9. BẢNG KIỂM QUY TRÌNH
Đặt
catheter tĩnh mạch rốn
|
TT
|
NỘI DUNG
|
Có
|
Không
|
|
Bước 1- Chuẩn
bị
|
|
|
|
1
|
Trải khăn vô khuẩn
lên xe để dụng cụ
|
|
|
|
2
|
Nối ống thông tĩnh
mạch rốn với chạc ba chia
|
|
|
|
3
|
Tráng ống thông tĩnh
mạch rốn bằng heparin với (0,5- 1UI/mL) đã pha
|
|
|
|
Bước 2- Buộc
và cắt cuống rốn
|
|
|
|
4
|
Buộc chân rốn và thắt
nhẹ 1 nút thắt
|
|
|
|
Bước 3- Xác
định vị trí tĩnh mạch rốn
|
|
|
|
5
|
Đánh giá hình thái,
vị trí để xác định tĩnh mạch rốn
|
|
|
|
Bước 4- Luồn
tĩnh mạch rốn
|
|
|
|
6
|
Nhẹ nhàng luồn vào
theo hướng phía đầu trẻ cho đến chiều dài đã tính trước.
|
|
|
|
Bước 5 - Cố
định ống thông tĩnh mạch rốn
|
|
|
|
7
|
Dùng chỉ may cố định
tĩnh mạch rốn, giữ tĩnh mạch rốn thẳng, không bị gấp khúc
|
|
|
|
Bước 6- Nối
hệ thống dịch truyền
|
|
|
|
8
|
Heparin với natri
clorid 0,9% nồng độ 0,5-1 UI/mL với tốc độ 1- 2mL/giờ, nếu không có heparin
thì truyền natri clorid 0,9%
|
|
|
|
Bước 7- Kiểm
tra vị trí tĩnh mạch rốn
|
|
|
|
9
|
Siêu âm kiểm tra đầu
ống thông nằm ở vị trí tĩnh mạch chủ dưới đổ vào nhĩ phải. Hoặc chụp phim
Xquang để xác định vị trí đầu thông tĩnh mạch rốn, đầu ống thông.
|
|
|
|
11
|
Ghi độ dài ống thông
cố định, ngày, giờ làm thủ thuật
|
|
|
|
Bước 8- Kết
thúc quy trình
|
|
|
|
12
|
Ghi chép hồ sơ bệnh
án
|
|
|
|
Điều dưỡng/Hộ
sinh
|
Bác sĩ
thực hiện
|
1. ĐẠI CƯƠNG
Chiếu đèn (ánh sáng
liệu pháp) là phương pháp điều trị vàng da tăng bilirubin gián tiếp ở trẻ sơ
sinh nhằm giảm hoặc ngăn ngừa sự tăng bilirubin gián tiếp trong máu, giảm nhu
cầu thay máu và giảm nguy cơ bệnh não cấp do bilirubin.
2. CHỈ ĐỊNH
- Chỉ định
chiếu đèn tiêu chuẩn: Chỉ định chiếu đèn vàng da tăng bilirubin gián tiếp theo
tiêu chuẩn của Viện quốc gia về chăm sóc sức khỏe Anh quốc (NICE) hoặc hội Nhi
khoa Hoa Kỳ (AAP).
- Chỉ định
chiếu đèn theo NICE đối với trẻ ≥ 38 tuần (Hình 1)

Hình
1. Chỉ định chiếu đèn theo NICE đối với trẻ ≥ 38 tuần
- Chỉ định
chiếu đèn theo AAP 2022 đối với trẻ ≥ 35 tuần (Hình 2, Hình 3)

-
Hình 2. Chỉ định chiếu đèn theo AAP 2022 đối với trẻ ≥ 35 tuần cho trẻ có yếu
tố nguy cơ

Hình
3. Chỉ định chiếu đèn theo AAP 2022 đối với trẻ ≥ 35 tuần cho trẻ không có yếu
tố nguy cơ
- Chỉ định chiếu đèn và
thay máu theo AAP 2020 đối với trẻ < 35 tuần tuổi (Hình C, D, E, F)


Hình
C, D, E, F. Biểu đồ chiếu đèn, thay máu với tăng bilirubin máu theo AAP - 2020
với trẻ < 35 tuần tuổi.
- Chỉ định
chiếu đèn tăng cường:
+ Nồng độ bilirubin
không giảm hoặc tiếp tục tăng sau 6 giờ chiếu đèn
+ Tốc độ bilirubin tăng
nhanh (trên 8,5 µmol/L/giờ)
+ Nồng độ bilirubin
cách ngưỡng thay máu từ dưới 50 µmol/L
3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
Không có chống chỉ định
4. THẬN TRỌNG
Bilirubin trực tiếp
tăng trên 20% bilirubin toàn phần
5. CHUẨN BỊ
5.1. Người thực
hiện:
01 điều dưỡng hoặc nữ hộ sinh
5.2. Thuốc: nếu trẻ có
chỉ định truyền dịch hay thuốc
5.3. Vật tư và trang thiết bị
- 01: Đèn
chiếu vàng da:
+ Đèn ánh sáng xanh,
xanh lục có bước sóng ánh sáng từ 430-490 nm.
+ Đèn 01 mặt, 02 mặt
hay chăn (blanket) chiếu đèn bao phủ thân trẻ.
+ Hai loại đèn thông
dụng là đèn LED hay đèn huỳnh quang.
+ Liều lượng ánh sáng:
chiếu đèn tiêu chuẩn ≥ 10µW/cm2/nm, chiếu đèn tăng cường ≥ 30 µW/cm2/nm.
+ Nhiệt độ dưới ánh đèn
28-30oC.
- 01: băng mắt
có cản quang, kích thước phù hợp với trẻ.
- 01: khăn
trải trắng cho giường, nôi hoặc giường sưởi
- 01: rèm
trắng che chắn xung quanh.
- 01: máy đo
SpO2 và nhịp mạch đối với trẻ có nguy cơ vàng da nặng hoặc trẻ có
bệnh lý kèm theo.
- 10 mL dung
dịch xà phòng khử khuẩn rửa tay.
- 20 mL dung
dịch sát khuẩn tay nhanh.
5.5. Người bệnh
- Xác định
đúng người bệnh.
- Che mắt bằng
băng mắt có cản quang và mặc tã khi chiếu đèn.
- Nếu trẻ đang
được chăm sóc Kangaroo, đảm bảo mép trên áo địu được kéo xuống, mép dưới áo địu
được kéo lên ngang hông trẻ.
- Diện tích da
trẻ tiếp xúc với ánh sáng càng nhiều càng tốt, thời gian chiếu liên tục hiệu
quả nhiều hơn chiếu gián đoạn. Đối với trẻ vàng da cần chiếu đèn tiêu chuẩn, có
thể có thời gian gián đoạn dưới 30 phút khi bà mẹ chăm sóc và cho trẻ bú.
- Khoảng cách từ đèn
đến trẻ theo hướng dẫn của nhà sản xuất, khoảng 30-40 cm đối với đèn huỳnh
quang, trên 20 cm đối với đèn LED.
5.4. Hồ sơ bệnh án
- Ghi rõ chỉ
định
- Đánh giá trẻ
trước, trong và sau khi thực hiện thủ thuật
- Đánh dấu mức
bilirubin trên biểu đồ chiếu đèn
5.5. Thời gian thực hiện thủ thuật
Thời gian từ lúc chuẩn
bị đến lúc chiếu đèn khoảng 15-30 phút
5.6. Địa điểm thực hiện thủ thuật
- Tại phòng
cấp cứu hoặc xe cấp cứu: nếu trẻ vàng da nặng có nguy cơ tổn thương não hoặc
trẻ có bệnh lý nặng kèm theo
- Tại phòng
theo dõi tích cực: nếu trẻ vàng da nặng có nguy cơ thay máu nhưng chưa có tổn
thương não hay trẻ có bệnh lý cần theo dõi.
- Tại phòng
chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh, phòng chăm sóc trẻ theo phương pháp Kangaroo:
nếu trẻ chỉ cần chiếu đèn.
6. TIẾN HÀNH
6.1. Bước 1 - Chào hỏi,
kiểm tra thông tin trẻ
6.2. Bước 2 - Rửa tay:
Rửa tay thường quy.
6.3. Bước 3 - Thực hiện
chiếu đèn
- Đặt trẻ nằm
tư thế phù hợp trên nôi hoặc lồng ấp hoặc tư thế Kangaroo, theo dõi sinh hiệu
- Quấn kén vải/khăn
quanh trẻ
- Dùng băng
che kín mắt trẻ, cố định, không che kín mũi
- Cởi quần áo
trẻ, mặc tã dưới rốn
- Điều chỉnh khoảng
cách từ đèn chiếu đến trẻ cho phù hợp
- Bật công tắc
đèn, điều chỉnh sao cho trẻ nằm ở vùng trung tâm của ánh sáng đèn
- Bật máy đo
cường độ ánh sáng đèn kiểm tra bước sóng (nếu có)
6.4. Bước 4 - Kết thúc quy
trình
- Giúp trẻ nằm
thoải mái
- Dặn dò người
nhà những điều cần thiết
- Dọn dẹp dụng
cụ
- Rửa tay
- Ghi hồ sơ: ngày- giờ
chiếu đèn, loại đèn, tổng trạng trẻ, sinh hiệu, tình trạng vàng da
7. THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ TAI BIẾN
7.1. Tác dụng phụ thường gặp
- Mất nước
không nhận biết (tăng lượng dịch và/hoặc sữa 10% tổng lượng dịch mỗi ngày)
- Tiêu chảy
- Sạm da hay
đỏ da
- Hội chứng da
đồng
7.2. Theo dõi
- Kiểm tra
băng mắt ít nhất mỗi 3 giờ/ lần
- Theo dõi
thân nhiệt mỗi 3 giờ, theo dõi mất nước mỗi ngày.
- Ngưng chiếu
đèn: khi nồng độ bilirubin trong huyết thanh nhỏ hơn 50 µmol/L so với ngưỡng
chiếu đèn.
- Nếu chiếu đèn tăng
cường, sau khi ngừng chiếu đèn cần đánh giá lại trẻ sau 12 - 18 giờ ngừng chiếu
đèn (khám lâm sàng và xét nghiệm bilirubin)
- Trong quá
trình chiếu đèn, có thể gián đoạn ngắn dưới 30 phút cho trẻ bú, thay tã
7.3. Tai biến và xử trí
- Tăng thân
nhiệt, bỏng da: Tạm ngưng chiếu đèn, điều chỉnh nhiệt độ lồng ấp (nếu có).
- Hạ thân
nhiệt: Cho trẻ nằm lồng ấp hoặc chăm sóc Kangaroo, ủ ấm
7.4. Biến chứng muộn
- Hội chứng da
đồng
- Tăng kích
ứng da
- Tổn thương
võng mạc
8. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Y tế
(2025). Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc và điều trị trẻ sơ sinh. Quy
trình kỹ thuật Chiếu đèn điều trị vàng da ở trẻ sơ sinh, tr. 557- 560
2. Phạm Diệp
Thùy Dương (2020), “Vàng da tăng bilirubin gián tiếp ở trẻ sơ sinh”, Nhi Khoa,
tập II, NXB Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, trang 204 - 224
3. Ann R.S, Vinod K.B
(2017), “Neonatal Hyperbilirubinemia”, in Cloherty and Stark’s Manual of
Neonatal Care. Lippincot, 8th ed, pp 298 - 306
4. Jon F.
Watchko (2018), “Neonatal Indirect Hyperbilirubinemia and Kernicterus”
in Avery’s Diseases of the Newborns. Elsevier Saunders. 10th ed,
pp 1198 - 1218
5. Kemper AR
(2022), “Clinical Practice Guideline Revision: Management of Hyperbilirubinemia
in the Newborn Infant 35 or More Weeks of Gestation”, Pediatrics, Volume
150, number 3, September 2022
6. National
Institute for Health and Care Excellence (2021). Neonatal jaundice:
Phototherapy.
7. World Health
Organization Western Pacific Region (2022). Early Essential Newborn Care:
Clinical Practice Pocket Guide, Second Edition.
9. PHỤ LỤC:
Bảng kiểm quy trình kỹ
thuật chiếu đèn điều trị vàng da ở trẻ sơ sinh
|
STT
|
Các bước
tiến hành
|
Có
|
Không
|
|
1
|
Chuẩn bị: người bệnh,
thuốc (nếu có), các dụng cụ chiếu đèn vàng da (đèn chiếu vàng da, băng mắt,
khăn trải trắng cho giường), dụng cụ theo dõi trẻ, kiểm tra hồ sơ
|
|
|
|
2
|
Rửa tay
|
|
|
|
3
|
Đặt trẻ nằm tư thế
phù hợp
|
|
|
|
4
|
Theo dõi sinh hiệu
|
|
|
|
5
|
Quấn kén vải/khăn
quanh trẻ
|
|
|
|
6
|
Dùng băng che kín mắt
trẻ, cố định, không che kín mũi
|
|
|
|
7
|
Cởi quần áo trẻ, mặc
tã dưới rốn
|
|
|
|
8
|
Điều chỉnh khoảng cách
từ đèn chiếu đến trẻ
|
|
|
|
9
|
Bật công tắc đèn, điều
chỉnh sao cho trẻ nằm ở vùng trung tâm của ánh sáng đèn
|
|
|
|
10
|
Bật máy đo cường độ
ánh sáng đèn kiểm tra bước sóng (nếu có)
|
|
|
|
11
|
Đặt trẻ nằm tư thế
thoải mái, dọn dẹp dụng cụ, rửa tay, ghi hồ sơ
|
|
|
1. ĐẠI CƯƠNG
Khám và phân loại trẻ
sơ sinh nhằm đánh giá sức khỏe và phát hiện sớm các dấu hiệu nguy hiểm, bệnh lý
hoặc dị tật bẩm sinh của trẻ trong giai đoạn sơ sinh.
2. CHỈ ĐỊNH
Tất cả trẻ sơ sinh
3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
Không
4. THẬN TRỌNG
- Trẻ sinh rất
non
- Trẻ đang có
dấu hiệu suy hô hấp, suy tuần hoàn cần can thiệp cấp cứu
- Trẻ có các
bệnh lý tổn thương da lan rộng
5. CHUẨN BỊ
5.1. Người thực hiện
01 Bác sĩ, điều dưỡng
hoặc nữ hộ sinh
5.2. Thiết bị y tế
- 01 máy đo
huyết áp
- 01 ống nghe
- 01 nhiệt kế
- 01 máy theo
dõi mạch và SpO2
- 01 cân (cân
điện tử hoặc cân cơ)
- 01 thước đo
chiều dài nằm
- 01 thước dây
đo vòng đầu
- 01 đèn pin
khám (đèn soi)
- 01 búa phản
xạ (nếu cần)
- 01 giường
sưởi sơ sinh hoặc giường sơ sinh hoặc bàn khám
- 01 đồng hồ
đếm nhịp (có kim giây)
- 01 bình oxy
hoặc nguồn oxy (nếu có nguy cơ cấp cứu)
- 01 máy hút
đàm (nếu cần thiết)
- 01 dụng cụ
khám tai - mũi - họng (đèn soi tai, que đè lưỡi)
5.3. Dụng cụ bảo hộ cá nhân
- 02 đôi găng
tay
- 02 khẩu
trang y tế
- 01 áo blouse/áo
bảo hộ
- 01 đôi kính
bảo hộ (đối với bệnh truyền nhiễm lây qua dịch tiết hoặc giọt bắn)
5.4. Đồ vải
- 01- 02 ga
trải giường khám
- 01 khăn trải
bàn khám
- 02- 03 khăn
lau sạch/ khăn vải dùng một lần
- 01 mền/khăn
đắp cho bệnh nhi
- 01 tấm lót
chống thấm (nếu khám trẻ nhỏ hoặc sơ sinh)
5.5. Dụng cụ vệ sinh - sát khuẩn
- 20 mL dung
dịch xà phòng khử khuẩn rửa tay
- 20 mL dung
dịch sát khuẩn tay nhanh
- 20 mL cồn
sát khuẩn lau dụng cụ
- 01 thùng rác
y tế có nắp đậy
- 01 hộp đựng
vật sắc nhọn (kim, vật dụng nhọn)
5.6. Người bệnh
- Trẻ được bộc
lộ toàn bộ cơ thể nếu trẻ được nằm dưới đèn sưởi hoặc bộc lộ từng phần
5.7. Hồ sơ bệnh án
- Kiểm tra
thông tin bệnh nhân
- Kết luận sau
khi khám và hoàn thành hồ sơ bệnh án
5.8. Thời gian
thực hiện thủ thuật: 15-30 phút.
5.9. Địa điểm
thực hiện kỹ thuật: tại giường bệnh hoặc phòng khám
6. CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH
6.1. Bước 1 - Rửa tay:
Thực hiện đúng quy trình vệ sinh tay trước và sau khi thăm khám.
6.2. Bước 2 - Nhận biết
nhanh các dấu hiệu nguy hiểm toàn thân
Trong vòng 60 giây, khi
tiếp cận bệnh nhân cần đánh giá nhanh:
- Toàn thân
+ Trẻ bỏ bú
hoặc bú kém
+ Trẻ li bì,
khó đánh thức, co giật hoặc hôn mê
+ Trẻ cử động
kém
+ Da niêm nhợt
toàn thân, hoặc vàng da toàn thân, vàng da sớm <24 giờ.
+ Bụng chướng
cǎng.
- Hô hấp: tím,
ngừng thở, thở nấc, thở rên, phập phồng cánh mũi, rút lõm lồng ngực
- Tuần hoàn:
Da tái, nổi vân tím.
Phát hiện ngay các dấu hiệu cần cấp cứu:
- Ngừng thở,
thở không hiệu quả
- Tím tái
- Li bì, hôn
mê
- Co giật
- Sốc, mạch
yếu
6.3. Bước 3 - Thăm khám
đánh giá toàn thân
6.3.1. Hỏi bệnh
- Tiền sử gia
đình
- Tiền sử mẹ
(thai kỳ, bệnh lý, thuốc…)
- Quá trình
mang thai và sinh nở
- Tiền sử sơ
sinh và diễn biến từ lúc sinh đến hiện tại
- Tiền sử xã
hội (môi trường sống, dinh dưỡng…)
- Lý do đến
khám và diễn tiến bệnh
6.3.2. Dấu hiệu sinh tồn
- Nhiệt độ
- Nhịp thở
- Nhịp tim
- Huyết áp nếu
cần
- Đo độ bão
hòa oxy máu qua mạch nảy
6.3.3. Đo các chỉ số cơ thể
- Cân nặng
- Chiều dài
- Vòng đầu
6.3.4. Phát hiện mùi bất thường
- Phát hiện
mùi bất thường từ hơi thở, da, dịch tiết…
6.4. Bước 4 - Khám lâm sàng cơ
quan
- Quan sát màu
sắc da
- Khám vùng
đầu cổ: Mặt, tai, mắt, mũi, miệng và khoang miệng, lưỡi, cổ
- Vùng ngực:
quan sát xương đòn và lồng ngực, khám tim, phổi
- Vùng bụng:
quan sát hình dạng, màu sắc da, rốn, khám gan, lách, các khối u cục nếu có
- Vùng bẹn:
Quan sát thoát vị, khám mạch đùi, quan sát tầng sinh môn và cơ quan sinh dục
- Khám tay,
chân, khớp háng
- Khám lưng và
cột sống
- Khám 12 dây
thần kinh sọ và phản xạ gân xương, trương lực cơ, các phản xạ nguyên thủy nếu
trẻ có biểu hiện triệu chứng thần kinh
7. THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ TAI BIẾN
Không
8. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Y tế
(2025). Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc và điều trị trẻ sơ sinh.
Khám và phân loại trẻ sơ sinh. Tr 59 - 76
2. Bộ môn Nhi,
Trường Đại học Y Hà Nội. (2023). Đặc điểm, cách chăm sóc trẻ sơ sinh đủ tháng
và non tháng. Bài giảng nhi khoa tập 1, 74-90. Hà Nội.
3. Mạng lưới Sơ
sinh Hà Nội. (2021). Phân loại trẻ sơ sinh. Hướng dẫn Mạng lưới Sơ sinh Việt
Nam, 3-10. Hà Nội.
4. Trần Thị Hoàng
(2022). Chăm sóc và thăm khám toàn diện trẻ sơ sinh. Sách Chăm sóc và điều trị
sơ sinh thiết yếu. Nhà xuất bản Đà Nẵng. Tr 56-87.
5. Gomella TL, Eyal FG,
Bany-Mohammed F. Gomella’s Neonatology. 8th ed. MC Graw Hill Lange; 2020.
6. Lissauer,
T., Fanaroff, A. A., Miall, L., Fanaroff, J., Nicholas, H., & Crowley, M.
A. (2016). Routine examination of the newborn infant. Neonatology at a Glance,
42-50.
9. PHỤ LỤC
Bảng kiểm: Khám trẻ sơ
sinh
|
STT
|
Nội dung
đánh giá
|
Kết quả /
Ghi nhận
|
|
I. Thông tin chung
|
|
1
|
Họ tên, ngày giờ
sinh, tuổi, giới
|
|
|
2
|
Cân nặng lúc sinh,
tuổi thai
|
|
|
3
|
Lý do đến khám
|
|
|
II. Kiểm soát nhiễm
khuẩn
|
|
4
|
Rửa tay trước và sau
khám
|
□ Có □ Không
|
|
III. Dấu hiệu nguy
hiểm
|
|
5
|
Ngừng thở / thở yếu
|
□ Có □ Không
|
|
6
|
Tím tái
|
□ Có □ Không
|
|
7
|
Li bì / hôn mê
|
□ Có □ Không
|
|
8
|
Co giật
|
□ Có □ Không
|
|
9
|
Sốc / mạch yếu
|
□ Có □ Không
|
|
IV. Hỏi bệnh
|
|
10
|
Tiền sử gia đình
|
|
|
11
|
Tiền sử mẹ (thai kỳ,
bệnh, thuốc)
|
|
|
12
|
Quá trình mang thai
và sinh
|
|
|
13
|
Tiền sử sơ sinh
|
|
|
14
|
Môi trường sống, dinh
dưỡng
|
|
|
15
|
Diễn tiến bệnh
|
|
|
V. Dấu hiệu sinh tồn
|
|
16
|
Nhiệt độ
|
|
|
17
|
Nhịp thở
|
|
|
18
|
Nhịp tim
|
|
|
19
|
Huyết áp
|
|
|
20
|
SpO2
|
|
|
VI. Chỉ số cơ thể
|
|
21
|
Cân nặng hiện tại
|
|
|
22
|
Chiều dài
|
|
|
23
|
Vòng đầu
|
|
|
VII. Quan sát bất
thường
|
|
24
|
Mùi bất thường
|
□ Có □ Không
|
|
25
|
Màu da bất thường
|
□ Có □ Không
|
|
VIII. Khám lâm sàng
|
|
26
|
Da
|
□ BT □ BT*
|
|
27
|
Đầu - Cổ
|
□ BT □ BT*
|
|
28
|
Mắt - Tai - Mũi -
Họng
|
□ BT □ BT*
|
|
29
|
Ngực - Tim - Phổi
|
□ BT □ BT*
|
|
30
|
Bụng - Gan - Lách
|
□ BT □ BT*
|
|
31
|
Rốn
|
□ BT □ BT*
|
|
32
|
Bẹn và mạch đùi
|
□ BT □ BT*
|
|
33
|
Tứ chi
|
□ BT □ BT*
|
|
34
|
Lưng và cột sống
|
□ BT □ BT*
|
|
35
|
Khám thần kinh
|
□ BT □ BT*
|
BT: Bình thường
BT*: Bất thường
1. ĐẠI CƯƠNG
Việc chăm sóc rốn tuy
đơn giản nhưng đóng vai trò quan trọng. Nếu thực hiện không đúng cách, có thể
dẫn đến nhiễm khuẩn và gây nguy hiểm cho trẻ. Thông thường rốn trẻ không cần vệ
sinh bằng chất gì đặc biệt. Khi rốn có dấu hiệu bất thường như tiết dịch, sưng
đỏ hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn, cần được chăm sóc đúng kỹ thuật và theo dõi cẩn
thận.
2. CHỈ ĐỊNH
- Rốn chảy
dịch, ướt, hôi
- Nụ hạt rốn.
3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
- Rốn đang
chảy máu.
- Trẻ có dấu
hiệu rối loạn hô hấp hoặc tuần hoàn chưa được kiểm soát
4. THẬN TRỌNG
- Trẻ sinh
non, nhẹ cân.
- Trẻ chưa ổn
định, đang hỗ trợ hô hấp.
- Rốn có dấu
hiệu viêm tấy lan rộng.
5. CHUẨN BỊ
5.1. Người thực
hiện
- 01 Điều dưỡng
hoặc 01 nữ hộ sinh
5.2. Dụng cụ - trang thiết bị
- 01 khay thủ
thuật sạch
- 01 kẹp gắp
(kẹp phẫu tích)
- 01 giường
sưởi hoặc giường sơ sinh
- 01 thùng/túi
đựng rác y tế
5.3. Vật tư
- 05 - 10
miếng gạc vô khuẩn
- 03 miếng gạc
sạch (lau ngoài)
- 100 mL dung
dịch nước muối sinh lý natri clorid 0,9%
- 10 mL dung
dịch xà phòng khử khuẩn rửa tay
- 20 mL
chlorhexidine 1- 2% hoặc dung dịch sát khuẩn phù hợp cho trẻ sơ sinh
- 01 gói bông
vô khuẩn
5.4. Phương tiện phòng hộ cá nhân
- 01 đôi găng
tay sạch
- 01 cái khẩu
trang
- 01 cái tạp
dề
5.5. Đồ vải
- 01 cái khăn
lót trẻ
- 01 cái khăn
quấn/ủ ấm
- 01 cái tã
sạch
- 01 mũ giấy
5.3. Người bệnh
- Thông báo và
giải thích cho bà mẹ quy trình vệ sinh rốn
5.4. Hồ sơ bệnh
án: Kiểm
tra 5 đúng
5.5. Thời gian và tần suất vệ sinh rốn
- Thời gian: khoảng
15 phút
- Tần suất vệ
sinh rốn: không vệ sinh rốn thường quy, thực hiện khi rốn có dấu hiệu bất
thường theo y lệnh của bác sĩ.
5.6. Địa điểm: Tại giường
bệnh hoặc phòng tắm, phòng thủ thuật Chú ý: tránh gió lùa, nhiệt độ phòng từ
28-30oC, đủ ánh sáng
6. CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH
6.1. Bước 1 - Rửa tay:
Rửa tay thường quy theo đúng quy trình.
6.2. Bước 2 - Mang
găng: Mang găng sạch trước khi thực hiện thủ thuật.
6.3. Bước 3 -
Bộc lộ và nâng cuống rốn: Dùng gạc vô khuẩn nhẹ nhàng nâng cuống rốn
(nếu rốn chưa rụng).
6.4. Bước 4 - Sát khuẩn
rốn trường hợp rốn chưa rụng
- Dùng gạc
thấm dung dịch NaCl 0,9% nếu chăm sóc rốn tiết dịch
- Dùng gạc
thấm dung dịch Chlorhexidine 2% hoặc cồn 70% nếu rốn biểu hiện nhiễm khuẩn
- Sát khuẩn
theo thứ tự:
+ Chân rốn
+ Cuống rốn
(từ chân rốn → mặt cắt cuống rốn)
+ Kẹp rốn
+ Mặt cắt
cuống rốn
6.5. Bước 5 - Sát khuẩn
rốn trường hợp rốn đã rụng
- Dùng gạc
thấm dung dịch sát khuẩn.
- Lau từ chân
rốn ra ngoài theo hình xoắn ốc.
6.6. Bước 6 -
Sát khuẩn vùng da xung quanh rốn: Lau vùng da quanh rốn theo nguyên tắc
từ trong ra ngoài, phạm vi khoảng 5 cm.
6.7. Bước 7 - Kết thúc thủ
thuật
- Bỏ gạc, dụng
cụ đúng nơi quy định.
- Tháo găng,
rửa tay.
- Ghi chép hồ
sơ theo dõi, chăm sóc.
7. THEO DÕI
- Nhiễm khuẩn
rốn: đỏ vùng da xung quanh rốn; chân rốn rỉ vàng, có mùi hôi, mủ.
- Rốn rụng, nụ
hạt rốn.
- Trường hợp
rốn chưa rụng sau 10 ngày cần lưu ý đến dấu hiệu nhiễm khuẩn rốn.
- Các dấu hiệu
nhiễm trùng toàn thân
8. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Y tế (2025).
Hướng dẫn quốc gia các dịch vụ chăm sóc và điều trị trẻ sơ sinh. Quy trình kỹ
thuật Chăm sóc da, mắt, rốn trẻ sơ sinh, tr. 503-505.
3. World Health
Organization Western Pacific Region (2022). Early Essential Newborn Care,
Clinical practice pocket guide 2nd edition.
9. PHỤ LỤC
Bảng kiểm Vệ
sinh rốn
Họ và tên bệnh
nhân………………………………………………………
Người thực
hiện……………………………………………………………
Ngày thực
hiện……………………………………………………………...
|
STT
|
Nội dung
|
Có
|
Không
|
Ghi chú
|
|
1
|
Rửa tay trước thủ
thuật
|
□
|
□
|
|
|
2
|
Mang găng sạch trước
thủ thuật
|
□
|
□
|
|
|
3
|
Dùng gạc vô khuẩn
nâng cuống rốn (rốn chưa rụng)
|
□
|
□
|
|
|
4
|
Sát khuẩn rốn bằng
NaCl 0,9% nếu rốn tiết dịch
|
□
|
□
|
|
|
5
|
Sát khuẩn rốn bằng
Chlorhexidine 2% hoặc cồn 70% nếu rốn nhiễm khuẩn
|
□
|
□
|
|
|
6
|
Thứ tự sát khuẩn rốn:
chân rốn → cuống rốn → kẹp rốn → mặt cắt cuống rốn
|
□
|
□
|
|
|
7
|
Sát khuẩn rốn đã
rụng, lau từ chân rốn ra ngoài hình xoắn ốc
|
□
|
□
|
|
|
8
|
Sát khuẩn vùng da
xung quanh rốn (khoảng 5 cm, từ trong ra ngoài)
|
□
|
□
|
|
|
9
|
Bỏ gạc, dụng cụ đúng
nơi quy định
|
□
|
□
|
|
|
10
|
Tháo găng và rửa tay
sau thủ thuật
|
□
|
□
|
|
|
11
|
Ghi chép hồ sơ theo
dõi, chăm sóc
|
□
|
□
|
|
|
12
|
Theo dõi nhiễm trùng
rốn: đỏ da xung quanh, chân rốn rỉ vàng/mùi hôi/mủ
|
□
|
□
|
|
|
13
|
Theo dõi rốn rụng, nụ
hạt rốn
|
□
|
□
|
|
|
14
|
Rốn chưa rụng sau 10
ngày, theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng
|
□
|
□
|
|
|
15
|
Theo dõi các dấu hiệu
nhiễm trùng toàn thân
|
□
|
□
|
|
1. ĐẠI CƯƠNG
Tất cả trẻ sơ sinh
không bệnh lý, đủ tháng, nên được tắm sau 24 giờ tuổi, khi trẻ đã ổn định về hô
hấp, tuần hoàn và thân nhiệt. Tắm giúp trẻ sạch, thư giãn, thoải mái, tạo cho
trẻ có giấc ngủ ngon và tăng gắn kết mẹ con.
1.1. Mục đích
- Giúp trẻ
thoải mái, kích thích tuần hoàn dưới da lưu thông
- Duy trì tính
toàn vẹn cho da trẻ
- Phòng ngừa
nhiễm khuẩn
1.2. Lưu ý
- Phòng ngừa
hạ thân nhiệt cho trẻ trong suốt quá trình tắm
- Mở kẹp rốn
khi rốn đã khô
- Nếu rốn tiết
dịch nhiều, có mủ hoặc máu: cần vệ sinh theo hướng dẫn chăm sóc rốn (xem bài
quy trình kỹ thuật vệ sinh rốn sơ sinh)
- Trong quá
trình tắm, hướng dẫn người nhà cách tắm trẻ và chăm sóc rốn
- Không tắm
ngay sau khi trẻ bú
2. CHỈ ĐỊNH
- Trẻ sơ sinh
khỏe mạnh sau 24 giờ tuổi
- Trẻ đẻ non
hoặc có bệnh lý: tắm theo chỉ định của bác sĩ
3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
- Trẻ có rối
loạn huyết động
- Trẻ suy hô
hấp nặng
4. THẬN TRỌNG
- Trẻ sinh
non, nhẹ cân
- Trẻ ổn định
có hỗ trợ hô hấp
- Trẻ có đường
truyền tĩnh mạch
5. CÁC PHƯƠNG PHÁP TẮM TRẺ SƠ SINH
5.1.
Tắm
ngâm (Tub
bathing): Áp dụng cho trẻ đủ tháng ổn định, phương pháp này ít mất nhiệt
5.2.
Tắm
lau (Sponge
bathing): Áp dụng cho các trường hợp trẻ bị bệnh nặng
5.3.
Tắm
quấn/tắm ngâm quấn khăn (Swaddled bathing/Swaddled immersion bathing):
Khuyến khích thực hiện cho trẻ sinh non. Ngoài ra có áp dụng cho trẻ đủ tháng,
trẻ nằm trong lồng ấp, hoặc bệnh lý tại các đơn vị chăm sóc sơ sinh để giảm
căng thẳng về mặt sinh lý và vận động, giảm kích thích quá mức, giảm mất nhiệt
do bức xạ, dẫn truyền và bay hơi.
6. CHUẨN BỊ
6.1. Người thực
hiện: Điều
dưỡng hoặc nữ hộ sinh
6.2. Dụng cụ và vật tư y tế
6.2.1. Dụng cụ - trang
thiết bị y tế
- 01 Chậu tắm
trẻ sơ sinh
- 01 Bàn tắm
hoặc bàn thay đồ
- 01 Nhiệt kế
đo nhiệt độ nước
- 01 Nhiệt kế
đo thân nhiệt trẻ
- 01 Đồng hồ
(theo dõi thời gian tắm, ủ ấm)
- 02 Thùng
đựng rác y tế
6.2.2. Vật tư
- 20 mL dung
dịch xà phòng khử khuẩn rửa tay
- 20 ml dung
dịch sát khuẩn tay nhanh
- 01 Gói gạc
sạch / gạc vô khuẩn
- 02 Khăn lau
mềm (có thể dùng riêng cho từng vùng)
- 05 Bông tăm
(nếu cần vệ sinh rốn, tai ngoài)
- 20 lít nước
ấm sạch
6.2.3. Phương tiện phòng hộ cá nhân
- 02 Găng tay
sạch
- 01 Tạp dề
chống thấm
- 01 Khẩu
trang
- 01 Nón giấy
6.2.4. Đồ vải
- 01 Khăn tắm
lớn (ủ và lau khô trẻ)
- 01 Khăn nhỏ /
khăn mặt (lau mặt, gội đầu)
- 01 Khăn quấn
(đặc biệt cho tắm quấn)
- 01 Tã vải /
tã giấy
- 01 Bộ quần
áo sạch cho trẻ
- 01 Mũ, bao
tay, bao chân (giữ ấm)
6.2.5. Các vật dụng hỗ trợ khác
- 01 Ly/cốc
nhỏ để dội nước
- 01 Túi hoặc
khay đựng đồ sạch
- 01 Phiếu
theo dõi, hồ sơ chăm sóc
6.3. Người bệnh
- Thông báo và
giải thích cho bà mẹ quy trình tắm trẻ
- Trẻ ổn định
hô hấp, tuần hoàn, thân nhiệt
6.4. Hồ sơ bệnh
án: Kiểm
tra 5 đúng
6.5. Thời gian và tần suất tắm
- Thời gian
tắm: khoảng 10 phút
- Thời điểm
tắm: trước hoặc sau khi cho trẻ bú khoảng 60 phút
- Tần suất
tắm: 2-3 lần/tuần đối với trẻ đủ tháng, khỏe mạnh; 1-2 lần/tuần đối với trẻ non
tháng hoặc bệnh lý
6.6. Địa điểm: Tại giường
bệnh hoặc phòng tắm trẻ
Chú ý: tránh gió lùa,
nhiệt độ phòng từ 28-30oC, đủ ánh sáng
7. TIẾN HÀNH
A. Tắm ngâm
7.1. Bước 1 - Chuẩn bị
- Trải khăn
tắm, chuẩn bị sẵn sàng tã, áo sạch trên bàn
- Chuẩn bị
nước tắm: kiểm tra nhiệt độ nước tắm bằng khuỷu tay, mu bàn tay hoặc bằng nhiệt
kế. Mực nước trong chậu đến khoảng ngang hông của trẻ tư thế đầu cao 30-45 độ,
chân gập nhẹ theo sinh lý.
- Điều dưỡng
đeo tạp dề, đeo găng tay sạch cho lần tắm đầu tiên sau sinh hoặc các trẻ mắc
bệnh truyền nhiễm.
7.2. Bước 2
- Rửa mặt, gội đầu
- Tay trái bế
trẻ nằm ngửa, cẳng tay đỡ dưới lưng, bàn tay đỡ gáy và vai, ngón cái và ngón
trỏ gấp 2 vành tai của trẻ, kẹp 2 chân trẻ vào nách của người tắm.
- Rửa mặt:
Dùng khăn thấm nước, vắt khô và lau nhẹ nhàng từ khóe mắt đến đuôi mắt, trán,
mặt, cằm và vành tai, sau tai của trẻ (chú ý lau từ vành tai ngoài và rửa theo
hình xoắn ốc ống tai ngoài đến dái tai). Lau khô bằng khăn lông mềm.
- Gội đầu cho
trẻ: dùng ngón tay cái và ngón tay trỏ gập hai vành tai để bịt 2 lỗ tai của trẻ
tránh nước vào tai. Dùng khăn gạc nhỏ thấm nước gội quanh đầu trẻ, sau đó lau
lại bằng khăn khô.
7.3. Bước 3
- Tắm thân mình
- Cởi bỏ tã,
áo trẻ. Bế trẻ vào chậu nước, một tay nâng đỡ phần đầu, vai và lưng, tay còn
lại dùng khăn đã thấm nước tắm cổ, ngực, vai, hố nách, cánh tay, kẽ ngón tay và
các nếp gấp cánh tay. Sau đó tắm bụng, chân, kẽ ngón chân và các nếp gấp của
chân.
- Đổi tư thế
trẻ (cánh tay và bàn tay của người tắm đỡ đầu và ngực tránh cho ngực trẻ tỳ đè
vào thành chậu/bồn), tắm phần lưng và bộ phận sinh dục. Ở trẻ gái cần lau từ bộ
phận sinh dục xuống hậu môn (lưu ý không cố gắng lấy chất gây bám vào môi lớn
và môi bé). Đối với trẻ trai chỉ trượt nhẹ bao quy đầu để rửa sạch, lưu ý không
cố gắng lấy những chất màu trắng bám xung quanh lỗ tiểu. Chú ý trẻ luôn nằm
trên cánh tay người tắm. Tắm lại bằng nước sạch.
7.4. Bước 4 - Lau khô:
Đặt trẻ vào khăn khô đã được trải sẵn trên bàn tắm, lau khô trẻ.
7.5. Bước 5 - Vệ sinh rốn
- Nếu rốn ướt,
nhẹ nhàng lau khô rốn bằng gạc sạch, mặc tã dưới rốn.
- Nếu rốn bất
thường chăm sóc rốn theo hướng dẫn quốc gia (Xem bài Chăm sóc da, rốn, mắt).
7.6.
Bước
6 -
Đưa trẻ về với mẹ: Đưa trẻ về với mẹ, cần đối chiếu thông tin vòng định
danh mẹ - con phải trùng nhau. Dặn dò bà mẹ những điều cần thiết: giữ ấm, cho
trẻ bú mẹ; theo dõi dấu hiệu bất thường như hạ thân nhiệt, tím tái.
7.7. Bước 7
- Kết thúc quy trình
- Thu dọn dụng
cụ, vệ sinh bàn tắm, chậu/bồn tắm đúng quy định, rửa tay.
- Ghi phiếu
theo dõi, chăm sóc.
B. Tắm lau
7.1. Bước 1 - Chuẩn bị
- Rửa tay
thường quy hoặc sát khuẩn tay nhanh
- Pha nước tắm
nhiệt độ khoảng 37- 38ºC
- Tháo các
điện cực (nếu có)
- Điều dưỡng
mang tạp dề, đeo găng tay sạch cho lần tắm đầu tiên sau sinh hoặc các trẻ mắc
bệnh truyền nhiễm.
7.2. Bước 2 - Rửa mặt, gội
đầu
- Dùng khăn
thấm nước, vắt khô và lau nhẹ nhàng từ khóe mắt đến đuôi mắt, trán, mặt, cằm,
vành tai và sau tai của trẻ (chú ý lau từ vành tai ngoài và rửa theo hình xoắn
ốc ống tai ngoài đến dái tai) sau đó lau khô bằng khăn lông mềm.
- Dùng khăn
thấm nước, vắt khô lau nhẹ nhàng đầu, tóc (chú ý phần thóp trẻ) sau đó lau khô
đầu bằng khăn mềm.
7.3. Bước 3 - Tắm thân
mình
- Dùng khăn
thấm nước, vắt ráo. Lau cổ, vai, hố nách, cánh tay, khuỷu tay, kẽ ngón tay, lau
ngực, bụng, lưng. Sau đó lau khô bằng khăn lông mềm.
- Cởi bỏ tã,
dùng khăn thấm nước, vắt ráo: lau bẹn, chân, bộ phận sinh dục, mông, chú ý kẽ
mông của trẻ sau đó lau khô bằng khăn lông mềm.
- Mặc tã dưới
rốn.
7.4. Bước 4 - Ủ ấm
- Đưa trẻ về
lại tư thế Kangaroo, giường sưởi hoặc lồng ấp. Ủ ấm trẻ trong 5-10 phút, kiểm
tra lại nhiệt độ trẻ.
- Trong khi
tắm lau, nếu trẻ có dấu hiệu trở nặng cần phải dừng ngay và xử trí kịp thời.
7.5. Bước 5 - Kết thúc quy
trình
- Thu dọn dụng
cụ, rửa tay
- Ghi phiếu
theo dõi, chăm sóc
C. Tắm quấn (tắm ngâm quấn khăn)
7.1. Bước 1 - Chuẩn bị
- Trải khăn
tắm lên bàn tắm, chuẩn bị sẵn sàng tã áo sạch trên bàn
- Chuẩn bị
nước tắm: nhiệt độ 37-38ºC, kiểm tra nhiệt độ nước tắm bằng khủy tay hoặc nhiệt
kế. Mực nước trong chậu đến khoảng ngang hông của trẻ
- Quấn trẻ
trong khăn phủ từ chân tới cổ, tay và chân trẻ tư thế gập (lưu ý nếu vùng bỉm
bẩn cần loại bỏ/lau vùng bẩn trước khi quấn trẻ)
- Điều dưỡng
đeo tạp dề, mang găng nếu tắm trẻ lần đầu sau sinh hoặc trẻ mắc các bệnh truyền
nhiễm.
7.2. Bước 2 - Rửa mặt
- Dùng khăn
thấm nước, vắt khô và lau nhẹ nhàng từ khóe mắt đến đuôi mắt, trán, mặt, cằm và
vành tai, sau tai của trẻ sau đó lau khô bằng khăn lông mềm.
7.3. Bước 3 - Tắm thân
mình
- Đặt trẻ
trong chậu tắm, đầu cao, tay đỡ phần lưng và cổ trẻ.
- Nhẹ nhàng
tháo khăn ở phần tay trẻ, rửa nước và quấn khăn lại.
- Lặp lại bước
trên từng phần với chân, bụng, cơ quan sinh dục, lưng, sau đó quấn khăn quanh
người trẻ lại.
7.4. Bước 4 - Gội đầu
- Làm ướt,
massage nhẹ nhàng da đầu, dùng lòng bàn tay xoa nhẹ da đầu.
- Rửa sạch lại
bằng nước.
7.5. Bước 5 - Lau khô
- Khi trẻ tắm
xong, chuẩn bị một khăn khô đặt trên ngực cha/mẹ trẻ.
- Bế trẻ khỏi
chậu tắm, tháo bỏ khăn ướt, đặt trẻ lên ngực cha/mẹ có lót sẵn khăn, thấm khô
người trẻ.
- Mặc quần áo,
mũ, tã mới cho trẻ.
7.6. Bước 6 - Kết thúc quy
trình
- Thu dọn dụng
cụ, khử nhiễm bồn/chậu tắm đúng quy định, rửa tay.
- Ghi phiếu
theo dõi, chăm sóc.
8. THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ TAI BIẾN
|
STT
|
TAI BIẾN
|
NGUYÊN NHÂN
|
DẤU HIỆU
|
XỬ TRÍ
|
PHÒNG NGỪA
|
|
1
|
Hạ thân nhiệt
|
- Thời gian
tắm trẻ quá lâu
- Nước quá
lạnh so với thân nhiệt trẻ
|
Chi lạnh, da nổi vân
|
- Ủ ấm trẻ
- Thực hiện
da kề da với mẹ hoặc người thân, hoặc nằm giường sưởi/lồng ấp
|
- Thời gian
tắm nhanh
- Tắm từng phần,
lau khô ngay sau khi tắm xong
- Nhiệt độ
nước phù hợp với trẻ
|
|
2
|
Tím tái
|
- Ngừng thở do hạ
thân nhiệt
- Tư thế bế trẻ chưa
đúng
- Trẻ có bệnh lý tim
mạch
- Trào ngược dạ dày
thực quản
|
Đột ngột tím tái, ngưng
thở
|
- Ngừng tắm, lau khô,
ủ ấm, kích thích cho trẻ thở lại, hút dịch mũi miệng nếu tắc nghẽn
- Báo bác sĩ
- Đưa trẻ đến giường
hồi sức nếu trẻ vẫn tím, không thở
|
- Luôn giữ
tư thế đầu cao khi tắm trẻ
- Luôn theo
dõi sát trẻ trong lúc tắm
|
9. TÀI LIỆU
THAM KHẢO
1. Bộ Y Tế (2025).
Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc và điều trị trẻ sơ sinh. Quy trình
kỹ thuật Tắm trẻ sơ sinh. Tr 494-502.
2. WHO (2013).
Recommendations on newborn health. Maternal, newborn, child and adolescent,
Health approved by the WHO guidelines review committee.
3. NHSGGC
guideline (2024). Bathing newborn infants. https://www.clinicalguidelines.scot.nhs.uk/nhsggc
guidelines/nhsggc- guidelines/neonatology/bathing-newborn infants/
4. Dipesh
Navsaria, American Academy of Pediatrics (2023), “Bathing your baby” https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/bathing-
skin-care/Pages/Bathing-Your-Newborn
10. PHỤ LỤC
10.1. Bảng kiểm tắm ngâm
Họ và tên bệnh
nhân………………………………………………………
Người thực
hiện……………………………………………………………
Ngày thực hiện……………………………………………………………...
|
STT
|
Nội dung
|
Đạt
|
Không
|
Ghi chú
|
|
1.
|
Trải sẵn khăn tắm,
chuẩn bị tã và áo sạch
|
□
|
□
|
|
|
2.
|
Chuẩn bị nước: kiểm
tra nhiệt độ bằng tay/nhiệt kế
|
□
|
□
|
|
|
3.
|
Mực nước ngang hông
trẻ, tư thế đầu cao 30-45°
|
□
|
□
|
|
|
4.
|
Mang tạp dề, găng
(nếu cần)
|
□
|
□
|
|
|
5.
|
Bế trẻ đúng tư thế
(đỡ đầu, kẹp chân)
|
□
|
□
|
|
|
6.
|
Lau mắt từ trong →
ngoài
|
□
|
□
|
|
|
7.
|
Lau mặt, trán, cằm,
tai, sau tai
|
□
|
□
|
|
|
8.
|
Lau tai theo xoắn ốc
ống tai ngoài → dái tai
|
□
|
□
|
|
|
9.
|
Lau khô bằng khăn mềm
|
□
|
□
|
|
|
10.
|
Gội đầu, bịt tai
tránh nước vào
|
□
|
□
|
|
|
11.
|
Lau khô đầu
|
□
|
□
|
|
|
12.
|
Cởi quần áo, đưa trẻ
vào chậu đúng tư thế
|
□
|
□
|
|
|
13.
|
Tắm cổ, ngực, vai,
nách, tay, kẽ tay
|
□
|
□
|
|
|
14.
|
Tắm bụng, chân, kẽ
chân
|
□
|
□
|
|
|
15.
|
Đổi tư thế, tắm lưng
|
□
|
□
|
|
|
16.
|
Vệ sinh sinh dục đúng
cách (gái: trước → sau; trai: không kéo mạnh bao quy đầu)
|
□
|
□
|
|
|
17.
|
Tắm lại bằng nước
sạch
|
□
|
□
|
|
|
18.
|
Đặt trẻ lên khăn khô,
lau toàn thân
|
□
|
□
|
|
|
19.
|
Lau khô rốn nếu ướt
|
□
|
□
|
|
|
20.
|
Mặc tã dưới rốn
|
□
|
□
|
|
|
21.
|
Kiểm tra đúng vòng
định danh mẹ - con
|
□
|
□
|
|
|
22.
|
Dặn mẹ giữ ấm, cho
bú, theo dõi dấu hiệu bất thường
|
□
|
□
|
|
|
23.
|
Thu dọn, vệ sinh dụng
cụ
|
□
|
□
|
|
|
24.
|
Rửa tay, ghi hồ sơ
|
□
|
□
|
|
10.2. Bảng kiểm tắm lau
Họ và tên bệnh
nhân………………………………………………………
Người thực
hiện……………………………………………………………
Ngày thực
hiện……………………………………………………………...
|
STT
|
Nội dung
|
Đạt
|
Không
|
Ghi chú
|
|
1.
|
Rửa tay/sát khuẩn tay
nhanh
|
□
|
□
|
|
|
2.
|
Chuẩn bị nước 37-38°C
|
□
|
□
|
|
|
3.
|
Tháo điện cực (nếu
có)
|
□
|
□
|
|
|
4.
|
Mang tạp dề, găng
(nếu cần)
|
□
|
□
|
|
|
5.
|
Lau mắt từ trong →
ngoài
|
□
|
□
|
|
|
6.
|
Lau mặt, tai, sau tai
đúng kỹ thuật
|
□
|
□
|
|
|
7.
|
Lau đầu nhẹ nhàng
(chú ý thóp)
|
□
|
□
|
|
|
8.
|
Lau khô đầu
|
□
|
□
|
|
|
9.
|
Lau cổ, vai, nách,
tay, kẽ tay
|
□
|
□
|
|
|
10.
|
Lau ngực, bụng, lưng
|
□
|
□
|
|
|
11.
|
Lau khô ngay sau mỗi
vùng
|
□
|
□
|
|
|
12.
|
Lau bẹn, chân, sinh
dục, mông
|
□
|
□
|
|
|
13.
|
Lau sạch kẽ mông
|
□
|
□
|
|
|
14.
|
Mặc tã dưới rốn
|
□
|
□
|
|
|
15.
|
Đưa trẻ về Kangaroo/lồng
ấp/giường sưởi
|
□
|
□
|
|
|
16.
|
Ủ ấm 5-10 phút
|
□
|
□
|
|
|
17.
|
Kiểm tra lại nhiệt độ
|
□
|
□
|
|
|
18.
|
Ngừng tắm nếu trẻ có
dấu hiệu nặng
|
□
|
□
|
|
|
19.
|
Thu dọn dụng cụ
|
□
|
□
|
|
|
20.
|
Rửa tay, ghi hồ sơ
|
□
|
□
|
|
10.3 Bảng kiểm tắm quấn
Họ và tên bệnh
nhân………………………………………………………
Người thực
hiện……………………………………………………………
Ngày thực
hiện……………………………………………………………...
|
STT
|
Nội dung
|
Đạt
|
Không
|
Ghi chú
|
|
1.
|
Trải khăn, chuẩn bị
tã áo
|
□
|
□
|
|
|
2.
|
Nước 37-38°C, kiểm
tra nhiệt độ
|
□
|
□
|
|
|
3.
|
Mực nước ngang hông
|
□
|
□
|
|
|
4.
|
Quấn trẻ trong khăn
(tư thế gập)
|
□
|
□
|
|
|
5.
|
Làm sạch vùng bỉm trước
khi quấn nếu bẩn
|
□
|
□
|
|
|
6.
|
Mang tạp dề, găng
(nếu cần)
|
□
|
□
|
|
|
7.
|
Lau mắt, mặt, tai
đúng kỹ thuật
|
□
|
□
|
|
|
8.
|
Lau khô
|
□
|
□
|
|
|
9.
|
Đặt trẻ vào chậu, đầu
cao
|
□
|
□
|
|
|
10.
|
Tháo khăn từng phần
(tay, chân, bụng…) để tắm
|
□
|
□
|
|
|
11.
|
Tắm xong từng phần →
quấn lại ngay
|
□
|
□
|
|
|
12.
|
Làm ướt, massage nhẹ
da đầu
|
□
|
□
|
|
|
13.
|
Rửa sạch lại
|
□
|
□
|
|
|
14.
|
Chuẩn bị khăn khô
trên ngực mẹ/cha
|
□
|
□
|
|
|
15.
|
Bế trẻ ra, tháo khăn
ướt
|
□
|
□
|
|
|
16.
|
Lau khô toàn thân
|
□
|
□
|
|
|
17.
|
Mặc quần áo, đội mũ,
đóng tã
|
□
|
□
|
|
|
18.
|
Thu dọn, khử khuẩn
dụng cụ
|
□
|
□
|
|
|
19.
|
Rửa tay, ghi hồ sơ
|
□
|
□
|
|