Văn bản công chứng bị tuyên bố vô hiệu do hợp đồng giả cách và thực tiễn xét xử

Văn bản công chứng bị tuyên bố vô hiệu trong trường hợp nào?

Theo Điều 52 Luật Công chứng năm 2014 (có hiệu lực đến ngày 30/06/2025) quy định thì văn bản công chứng bị tuyên bố vô hiệu khi công chứng viên, người yêu cầu công chứng, người làm chứng, người phiên dịch, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, cơ quan nhà nước có thẩm quyền đề nghị Tòa án tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu khi có căn cứ cho rằng việc công chứng có vi phạm pháp luật.

Đồng thời, tại Điều 117 Bộ luật dân sự 2015 cũng có quy định về điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự như sau:

- Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập;

- Chủ thể tham gia giao dịch dân sự hoàn toàn tự nguyện;

- Mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.

- Hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự trong trường hợp luật có quy định.

Như vậy, một văn bản công chứng bị tuyên vô hiệu khi người có quyền đề nghị Tòa án tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu do có căn cứ cho rằng văn bản công chứng không đáp ứng được điều kiện nêu trên.

Văn bản công chứng bị tuyên bố vô hiệu do hợp đồng giả cách và thực tiễn xét xử (Hình từ Internet)

Thực tiễn xét xử tranh chấp liên quan đến yêu cầu tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu do hợp đồng giả cách

Tham khảo Bản án 283/2024/DS-ST ngày 27/08/2024 về tranh chấp liên quan đến yêu cầu tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu do Tòa án nhân dân Quận X, thành phố H xét xử với nội dung như sau:

Tóm tắt: Nguyên đơn bà Thái Thị N và ông Khấu Thiên L vay của bị đơn bà Nguyễn Thị Mười H và ông Bùi Văn Q (ông Q và ông L bị bệnh chết) số tiền 300.000.000 đồng, nhưng không ký hợp đồng vay. Để đảm bảo cho số tiền vay thì hai bên thỏa thuận ký Hợp đồng mua bán nhà ở, chuyển nhượng Quyền sử dụng đất ở đối với Quyền sử dụng đất và nhà của ông L, bà N, hợp đồng được công chứng tại Phòng Công chứng số 7, Thành phố H.

Sau khi ký hợp đồng mua bán thì bà N, ông L giao cho ông Q giữ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, còn nhà, đất từ trước tới nay gia đình bà N vẫn sử dụng, quản lý.

Do đó nguyên đơn yêu cầu Tòa án tuyên Hợp đồng mua bán nhà ở, chuyển nhượng Quyền sử dụng đất ở giữa vợ chồng bà N, ông L và ông Bùi Văn Q, Hợp đồng do Phòng Công chứng số 7, Thành phố H công chứng là vô hiệu.

Nhận định của Tòa án:

Tòa án nhân dân Quận X, thành phố H nhận định hợp đồng mua bán nhà ở, chuyển nhượng Quyền sử dụng đất ở đối với Quyền sử dụng đất và nhà của ông L, bà N là hợp đồng giả cách do về hình thức là hợp lệ, nhưng về nội dung giao dịch là không có thật. Việc ký kết hợp đồng mua bán nhà giữa các bên là nhằm che dấu một giao dịch dân sự khác. Vì vậy, đây được coi là giao dịch trái pháp luật nên bị vô hiệu từ khi ký kết. 

Phòng Công chứng số 7 không có lỗi trong việc công chứng hợp đồng, nhưng vì hợp đồng vi phạm về mặt nội dung, nên Hội đồng xét xử tuyên bố Hợp đồng mua bán nhà ở, chuyển nhượng Quyền sử dụng đất ở giữa vợ chồng bà Thái Thị N, ông Khấu Thiên L và ông Bùi Văn Q tại Phòng Công chứng số 7, Thành phố H là vô hiệu.

Do hợp đồng trái pháp luật, không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ của các bên theo thỏa thuận trong hợp đồng, nên các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. 

Bình luận bản án:

Trong trường hợp bản án này, việc các bên ký kết hợp đồng mua bán nhà ở, chuyển nhượng Quyền sử dụng đất ở chỉ nhằm mục đích che dấu việc bà N và ông L vay bà H và ông Q số tiền 300.000.000 đồng. Hay nói cách khác thì hợp đồng mua bán nhà giữa các bên được xem như một hình thức thế chấp đảm bảo cho khoản tiền vay.

Mặc dù hiện nay pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về hợp đồng giả cách, nhưng ta có thể căn cứ vào khái niệm giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo quy định tại Điều 124 Bộ luật Dân sự 2015 để suy ra rằng hợp đồng giả cách là một loại hợp đồng dân sự được xác lập một cách giả tạo nhằm che giấu một giao dịch dân sự khác.

Vì vậy, việc Hội đồng xét xử nhận định hợp đồng mua bán nhà ở, chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa các bên là hợp đồng giả cách và tuyên bố vô hiệu hợp đồng là hoàn toàn có cơ sở.

Từ bản án nêu trên ta có thể thấy rằng trong trường hợp hợp đồng dân sự giữa các bên về mặt hình thức là hoàn toàn hợp lệ, nhưng về nội dung giao dịch lại không có thật mà chỉ nhằm che dấu một giao dịch dân sự khác thì hợp đồng dân sự này là hợp đồng giả cách và bị vô hiệu ngay từ khi các bên ký kết.